ئامرازی AT-W32REV. 2026-A
پشکنینی گونجاوی بۆ بلۆکچەین: پڕۆژەکەتان پێویستی بە بلۆکچەینە؟
بلۆکچەین تەنها لە حاڵەتێکی تەسکدا بە کەڵکە: چەند لایەنێک لە هەمان کۆمەڵە داتادا دەنووسن، متمانەیان بە یەکتر نییە و لایەنێکی متمانەپێکراوی هاوبەشیان ناوێت. ئەگەرنا داتابەیسێک هەمان کار بە ماندووبوونی کەمتر دەکات، و ئەرکی سڕینەوە بە پێی یاسای پاراستنی داتا (DSGVO) نابێتە کێشە. پشکنینەکە بە داری بڕیاری Wüst و Gervais (2018)دا دەتانبات، پاشان لایەنی کرداری دەپشکنێت و بۆ هەر ئەنجامێک جێگرەوەیەک پێشنیار دەکات.
- بەخۆڕایی
- بێ تۆمارکردن
- لە براوزەردا حیساب دەکات
01 / پشکنین
شەش پرسیار دەربارەی پڕۆژەکە، پاشان پشکنینی کرداری
داری بڕیار · 6 پرسیار · پشکنینی کرداری · 7 پرسیار
پشکنینەکە پڕۆژەکەتان بە پێی ڕێگایەکی بڕیاری بڵاوکراوە پۆلێن دەکات. جێگەی پلاندانانی ئەندازیاری یان ڕاوێژی یاسایی، بۆ نموونە دەربارەی DSGVO، ناگرێتەوە.
هەڵسەنگاندنەکە لە براوزەرەکەی خۆتاندا ئەنجام دەدرێت. وەڵامەکانتان نە دەنێردرێن و نە هەڵدەگیرێن.
02 / داری بڕیار
داری بڕیار بە پێی Wüst و Gervais
Karl Wüst (ETH Zürich) و Arthur Gervais (Imperial College London) لە 2018دا ئەو پرسیارەیان کرد کە دەبێت پێش هەموو پڕۆژەیەکی بلۆکچەین بکرێت: ئایا بلۆکچەین بە گشتی تەکنیکی گونجاوە؟ وەڵامەکەیان ڕێڕەوێکە لە شەش پرسیار Wüst 2018. پێنج لە حەوت کۆتاییەکە دەڵێن «بلۆکچەین نا» یان «زنجیرەی بە مۆڵەت»، تەنها یەکێکیان دەگاتە زنجیرەی کراوە، وەک ئەوەی Bitcoin و Ethereum بەکاری دەهێنن. دامەزراوەی ستانداردی ئەمریکا NIST بە ڕوونی دەڵێت ئەمە ئەو ڕوانگە ڕەخنەگرانەیەیە کە ڕێکخراوەکان دەبێت هەیانبێت (NIST IR 8202، بەشی 8).
| ژ. | پرسیار | ئەگەر | ئەنجام | ئەگەرنا |
|---|---|---|---|---|
| 1 | ئایا کۆمەڵە داتایەک دەبێت بە هەمیشەیی هەڵبگیرێت؟ | نەخێر | نە بلۆکچەین و نە داتابەیسی هاوبەش | دواتر پرسیاری 2 |
| 2 | ئایا چەند لایەنێک لەم کۆمەڵە داتایەدا دەنووسن؟ | نەخێر | بلۆکچەین نا: داتابەیسێک بەسە | دواتر پرسیاری 3 |
| 3 | ئایا لایەنێک هەیە کە هەموو بەڕێوەبردنی داتاکانی پێ بسپێرن، و هەمیشە بەردەست بێت؟ | بەڵێ | بلۆکچەین نا: داتابەیسێک لای لایەنە متمانەپێکراوەکە | دواتر پرسیاری 4 |
| 4 | ئایا هەموو ئەوانەی مۆڵەتی نووسینیان هەیە پێشوەخت ناسراون؟ | نەخێر | بلۆکچەینی گشتی، بۆ نموونە Ethereum | دواتر پرسیاری 5 |
| 5 | ئایا ئەوانەی دەنووسن متمانەیان بە یەکتر هەیە؟ | بەڵێ | بلۆکچەین نا: داتابەیسێکی هاوبەش | دواتر پرسیاری 6 |
| 6 | ئایا کەسانی دەرەکی دەبێت بتوانن خۆیان دۆخەکە بپشکنن؟ | بەڵێ | بلۆکچەینی permissioned، بۆ هەمووان خوێندراوە | بلۆکچەینی permissioned، تەنها بۆ بەشداربووان خوێندراوە |
ڕیزبەندی و کۆتاییەکان بە پێی Wüst و Gervais 2018، وێنەی 1؛ پرسیارەکان بە وشەی خۆمان.
ئەوەی لە پشت پرسیارەکانەوەیە
- نووسەران، نەک خوێنەران. ئەوە دەژمێردرێت کە تۆمار دروست دەکات یان دەیگۆڕێت. خوێنەری زۆر هێشتا بیانوو نییە بۆ زنجیرە؛ بۆ ئەوە داتابەیسێک بە مافی خوێندنەوە بەسە.
- لایەنی متمانەپێکراو دەبێت هەمیشە بەردەست بێت. تەنها ئەوکات دەتوانێت خۆی هەموو نووسینێک بپشکنێت. لایەنێک کە تەنها جار جار بەردەستە، لانیکەم دەتوانێت مۆڵەت بە بەشداربووانی زنجیرەیەکی بە مۆڵەت بدات، وەک دامەزراوەیەکی بڕوانامەدان Wüst 2018.
- متمانە واتای هاوڕێیەتی نییە. گرێبەست، بەرپرسیارێتیی یاسایی و مافی پشکنین زۆربەی جار بەسن بۆ ئەوەی کەس چاوەڕێی تۆماری ساختە نەکات. بێ کێشەی متمانە، کۆپیی داتابەیسێک یان داتابەیسێکی بەڕێوەبراو بە ماف بۆ هەر بەشداربوویەک بەسن Pedersen 2019.
- پشکنینی گشتی پرسیاری خوێندنەوەیە. بڕیار دەدات لە نێوان زنجیرەیەکی بە مۆڵەت کە هەرکەسێک دەتوانێت بیخوێنێتەوە، و یەکێک کە تەنها بەشداربووان دەیخوێننەوە. Koens و Poll تەنانەت بە پرسێکی ڕووتی دیزاینی دادەنێن، چونکە دەتوانرێت پشکنین بێ زنجیرەش دابین بکرێت، بۆ نموونە بە دەستگەیشتنی خوێندنەوە بۆ پشکنەران Koens 2018.
ئەی بۆچی پشکنینی کرداری؟ Koens و Poll 30 نەخشەی بڕیاری لەم جۆرەیان بەراورد کرد. هەندێکیان دژی یەکترن، و زۆربەیان هیچ جێگرەوەیەک بۆ بلۆکچەین ناهێنن Koens 2018. Pedersen و Risius و Beck ئەو پرسیارانە زیاد دەکەن کە لە دارەکەدا نین، بۆ نموونە ئایا ڕێساکان زوو زوو دەگۆڕێن Pedersen 2019. و چونکە هەڵبژاردنی تەکنیک دواتر بە زەحمەت دەگۆڕدرێت Kannengießer 2020، پاراستنی داتا و بەڕێوەبردن پێش بڕیار دێن. بۆیە پشکنینەکە بۆ هەر ئەنجامێک جێگرەوەیەک دەهێنێت و لە بەشی 2دا پرسیار لەو خاڵانە دەکات کە پڕۆژەکان لە کرداردا لەسەریان شکست دەهێنن.
03 / ئەنجامەکان
هەموو ئەنجامەکان لەگەڵ جێگرەوەکەیان
«بلۆکچەین نا» شکست نییە، بەڵکو زۆربەی جار وەڵامی دروستە. زنجیرە داتابەیسێکە کە چەندین لایەن پێکەوە بەڕێوەی دەبەن، و ئەمە خێرایی کەم دەکاتەوە و پارەی دەوێت: بۆ جێبەجێکردنی پرۆسەی بازرگانی، تێچووی Ethereum لە بەراوردێکدا دوو ئاستی گەورەیی لە خزمەتگوزارییەکی Cloud زیاتر بوو Rimba 2020. ئەمە تەنها لەو شوێنەدا دەهێنێت کە بێ بەڕێوەبردنی هاوبەش نەکرێت.
| ئەنجام | کەی | بۆچی | جێگرەوە |
|---|---|---|---|
| نە بلۆکچەین و نە داتابەیسی هاوبەش | پرسیاری 1 بە نەخێر: هیچ کۆمەڵە داتایەک نامێنێتەوە. | بێ کۆمەڵە داتای هەمیشەیی هیچ شتێک نییە کە زنجیرەیەک بیپارێزێت. داتایەک کە تەنها تێدەپەڕێت، لە ڕێگەی ڕووکارێکی پەیوەندییەوە (Interface) لە نێوان لایەنەکاندا دەڕوات. | مۆری کات (Timestamp)، ئەگەر بەڵگە پێویست بێت. ئەگەر دواتر دەبێت بسەلمێنرێت کە دۆکیومێنتێک لە کاتێکی دیاریکراودا بە ڕێک ئەم شێوەیە هەبووە، مۆری کات لەسەر بەهای پشکنینەکەی بەسە. ئەم ڕێگایە لە 1991ەوە نووسراوە، و دۆکیومێنتەکە نهێنی دەمێنێتەوە. خزمەتگوزارییەکانی مۆری کات بە پێی RFC 3161 و مۆری کاتی پەسەندکراو بە پێی eIDAS ئەمە پێشکەش دەکەن. |
| بلۆکچەین نا: داتابەیسێک بەسە | پرسیاری 2 بە نەخێر: تەنها یەک لایەن دەنووسێت. | ئەگەر تەنها یەک لایەن بنووسێت، بلۆکچەین هیچ ئاسایشێکی زیادە ناهێنێت، بەڵکو توانای کەمتر و چاوەڕوانیی زیاتر. داتابەیسێکی ئاسایی لەگەڵ باکئەپ لێرەدا باشتر کار دەکات. | تۆماری واژۆکراو و بەیەکەوەبەستراو، ئەگەر ئەوانی تر دەبێت بپشکنن. ئەگەر کڕیاران یان پشکنەران دەبێت ببینن کە دواتر هیچ نەگۆڕدراوە، بەرنامەکە هەموو تۆمارێک واژۆ دەکات و Checksumـەکان بە یەکەوە دەبەستێت. ئەوکات هەر گۆڕانکارییەکی دواتر دەردەکەوێت. ئەگەر کەسانی دەرەکی دەبێت خۆیان بپشکنن، تۆمارەکان لە لۆگێکی ڕوونیی گشتیدا بنووسن. |
| بلۆکچەین نا: داتابەیسێک لای لایەنە متمانەپێکراوەکە | پرسیاری 3 بە بەڵێ: لایەنێکی متمانەپێکراو هەمیشە بەردەستە. | ئەگەر لایەنێک هەبێت کە هەموو متمانەی پێ بکەن و هەمیشە بەردەست بێت، خۆی هەموو مامەڵەیەک دەپشکنێت و دەینووسێت. ئەمە خێراتر و زۆر هەرزانترە لە زنجیرە: لە بەراوردێکدا تێچووی Ethereum دوو ئاستی گەورەیی لە خزمەتگوزارییەکی Cloud زیاتر بوو. | هەمان داتابەیس لەگەڵ تۆمارێکی گۆڕانکاری بۆ هەمووان. بەشداربووان مافی خوێندنەوەی تۆمارێکی گۆڕانکارییان پێ دەدرێت کە تۆمارەکانی واژۆکراون. بەم شێوەیە هەموو مامەڵەیەک شوێنی هەڵدەگیرێت، بێ ئەوەی هەموو کۆپییەک بەڕێوە ببەن. ئەگەر لایەنەکە داتای کەسی بە ناوی ئەوانی ترەوە پرۆسێس بکات، گرێبەستی پرۆسێسکردنی داتا (Auftragsverarbeitungsvertrag) پێویستە. |
| بلۆکچەین نا: داتابەیسێکی هاوبەش | پرسیاری 5 بە بەڵێ: نووسەران متمانەیان بە یەکتر هەیە. | ئەگەر هەموو نووسەران متمانەیان بە یەکتر هەبێت، داتابەیسێک بە مافی نووسینی هاوبەش باشترین چارەسەرە. کۆپیی داتابەیسێک یان داتابەیسێکی بەڕێوەبراو بە ماف بۆ هەر بەشداربوویەک بەسن. | ماف بۆ هەر بەشداربوویەک و تۆمارێکی گۆڕانکاری. هەرکەس بە ناسنامەی خۆی دەنووسێت، و هەموو گۆڕانکارییەک لە تۆمارەکەدا دەمێنێتەوە. ئەگەر ناکۆکی ڕوو بدات، دەتوانرێت ڕوون بکرێتەوە کێ کەی چی گۆڕیوە. |
| بلۆکچەینی permissioned، تەنها بۆ بەشداربووان خوێندراوە | پرسیاری 6 بە نەخێر: نووسەری ناسراو و بێمتمانە، خوێندنەوە تەنها لە ناوەوە. | بەشداربووی ناسراو کە متمانەیان بە یەکتر نییە و لایەنی متمانەپێکراویان ناوێت: زنجیرە بە مۆڵەتەکانی وەک Hyperledger Fabric بۆ ئەمە دروستکراون. تەنها مۆڵەتپێدراوەکان دەتوانن بنووسن و بخوێننەوە. | لۆگێکی ڕوونیی هاوبەش بە تۆماری واژۆکراو. زنجیرە بە مۆڵەتەکان لە بنەڕەتدا داتابەیسێکی هاوبەشن. لۆگێک کە تەنها شتی دەخرێتە سەر، بە تۆماری واژۆکراو و Checksum لای هەر لایەنێک، ساختەکاریش ئاشکرا دەکات و بەڕێوەبردنی ئاسانترە. پێش ئەوەی زنجیرەیەک دابمەزرێنن، ئەم چارەسەرە بە جددی هەڵبسەنگێنن. |
| بلۆکچەینی permissioned، بۆ هەمووان خوێندراوە | پرسیاری 6 بە بەڵێ: وەک سەرەوە، بەڵام کەسانی دەرەکی دەبێت بپشکنن. | نووسەری ناسراو کە متمانەیان بە یەکتر نییە، و کەسانی دەرەکی کە دەبێت بپشکنن: ئەوکات تەنها بەشداربووە مۆڵەتپێدراوەکان دەنووسن، و هەرکەسێک دەتوانێت بخوێنێتەوە و بپشکنێت. | لۆگی ڕوونیی گشتی یان چەسپاندن (Anchoring). لۆگێکی خوێندراوە بۆ هەمووان بە شێوەی Certificate Transparency، یان داتابەیسێک کە بەهای پشکنینەکەی بە شێوەیەکی ڕێکوپێک لە زنجیرەیەکی گشتیدا دەنووسرێت. تۆمارێک لە ڕۆژێکدا بەسە بۆ ئەوەی هەرکەسێک بتوانێت بپشکنێت کە لەوکاتەوە هیچ نەگۆڕاوە. |
| زنجیرەی خۆتان نا: تۆماری واژۆکراو لە لۆگێکی ڕوونیدا | بە پێی دارەکە permissioned، بەڵام کەمتر لە 4 بەڕێوەبەری سەربەخۆ. | زنجیرەیەکی بە مۆڵەت تەنها لە چوار بەڕێوەبەری سەربەخۆوە بەرگەی بەڕێوەبەرێکی نادروست دەگرێت. بە کەمتر لەوە بەڵێنەکەی ناباتە سەر: ئەوکات تەنها دەتوانێت ساختەکاری ئاشکرا بکات، نەک بە دەنگدان پووچەڵی بکاتەوە. ئاشکراکردن لۆگێکی بە تۆماری واژۆکراویش دەیکات، بە ماندووبوونی زۆر کەمتر. | لە پاڵیدا لە زنجیرەیەکی گشتیدا بچەسپێنن. هەرکەس بیەوێت بەڵگە بە کەسانی دەرەکی بدات، بەهای پشکنینی لۆگەکە بە شێوەیەکی ڕێکوپێک لە زنجیرەیەکی گشتیدا دەنووسێت. ئەوکات کەس، تەنانەت بەشداربوویەکیش، ناتوانێت دۆخی دوێنێ بێ ئەوەی هەستی پێ بکرێت بگۆڕێت. |
| بلۆکچەینی گشتی، بۆ نموونە Ethereum | پرسیاری 4 بە نەخێر: پێشوەخت دیار نییە کێ دەنووسێت؛ مامەڵەی کەم، پەلە نییە. | ئەگەر نووسەران پێشوەخت دیار نەبن، زنجیرەیەک پێویستە کە هەرکەسێک بتوانێت بەشداری تێدا بکات. بۆ ئەمە زنجیرەی خۆتان دروست مەکەن: تۆڕێکی هەبوو بەکاربهێنن کە ئاسایشەکەی چەندین بەشداربووی سەربەخۆ هەڵیدەگرن. داتای گەورە و حیسابی قورس دەچنە دەرەوەی زنجیرەکە، و لەسەر زنجیرەکە تەنها بەهای پشکنینیان. | Layer 2 بۆ مامەڵەی هەرزانتر. Rollupـەکان چەندین مامەڵە کۆ دەکەنەوە و بە کۆمەڵ لەسەر Ethereum دەیاننووسن. ئەمە کرێی هەر مامەڵەیەک کەم دەکاتەوە و خێراتر پشتڕاست دەکاتەوە. |
| بلۆکچەینی گشتی، باشتر لەسەر Layer 2 | پرسیاری 4 بە نەخێر، لەگەڵ مامەڵەی زۆر یان پشتڕاستکردنەوە لە چەند چرکەیەکدا. | ئەگەر نووسەران پێشوەخت دیار نەبن، زنجیرەیەک پێویستە کە هەرکەسێک بتوانێت بەشداری تێدا بکات. بۆ بڕ یان خێراییەکەتان Layer 2 گونجاوە: Rollupـەکان چەندین مامەڵە کۆ دەکەنەوە و بە کۆمەڵ لەسەر Ethereum دەیاننووسن. داتای گەورە دەچێتە دەرەوەی زنجیرەکە، و لەسەر زنجیرەکە تەنها بەهای پشکنینەکەی. | تەنها مامەڵە گرنگەکان ڕاستەوخۆ لەسەر Ethereum. لەو شوێنەی تۆمارێک پێویستی بە تەواوی ئاسایشی زنجیرە سەرەکییەکە هەیە، بۆ نموونە بۆ بەهای گەورە، زنجیرە سەرەکییە گرانترەکە دەهێنێت. هەموو شتێکی تر لەسەر Layer 2 یان لە دەرەوەی زنجیرەکە دەمێنێتەوە. |
جێگرەوەکان بە یەک ڕستە
- داتابەیس بە تۆماری واژۆکراو و بەیەکەوەبەستراو. هەر تۆمارێک واژۆیەک و Checksumـی تۆماری پێشووی هەڵگرتووە. هەرکەس دواتر شتێک بگۆڕێت، دەردەکەوێت، تەنانەت ئەگەر کۆمپیوتەرەکەشی گرتبێتە دەست Schneier 1999.
- لۆگی ڕوونی. تۆمارێکی گشتی کە تەنها شتی دەخرێتە سەر، بە شێوەی Certificate Transparency (RFC 9162). هەرکەسێک دەتوانێت بپشکنێت کە تۆمارێک تێیدایە و هیچ نەگۆڕدراوە Laurie 2014.
- چەسپاندن (Anchoring). داتابەیسەکە دەمێنێتەوە، و بەهای پشکنینەکەی بە شێوەیەکی ڕێکوپێک دەچێتە ناو زنجیرەیەکی گشتییەوە. تۆمارێک لە ڕۆژێکدا وەک بەڵگە بۆ هەموو ئەوەی پێشتر بووە بەسە؛ داتاکان خۆیان لە دەرەوە دەمێننەوە Eberhardt 2017. بەهای پشکنینی کۆمەڵێکی تەواو دروستکەری Merkle دروستی دەکات.
- مۆری کات. بۆ سەلماندنی ئەوەی دۆکیومێنتێک لە کاتێکی دیاریکراودا هەبووە، مۆری کات لەسەر بەهای پشکنینەکەی بەسە، بە پێی RFC 3161 یان وەک مۆری کاتی پەسەندکراو بە پێی eIDAS. ئەم ڕێگایە لە هەموو بلۆکچەینێک کۆنترە Haber 1991.
- Layer 2. Rollupـەکان چەندین مامەڵە کۆ دەکەنەوە و بە کۆمەڵ لەسەر Ethereum دەیاننووسن، ئەمە کرێ و کاتی چاوەڕوانی کەم دەکاتەوە Thibault 2022.
04 / پاراستنی داتا
ئەرکی سڕینەوە بە پێی DSGVO و نەگۆڕاوی
بلۆکچەین بۆ ئەوە دروستکراوە کە هیچ شتێک بێ ئەوەی هەستی پێ بکرێت نەگۆڕدرێت. بە پێچەوانەوە DSGVO داوا دەکات کە داتا بتوانرێت بسڕدرێتەوە یان ڕاست بکرێتەوە. هەڵسەنگاندنێکی 114 توێژینەوە ڕێک ئەمە بە کێشەی سەرەکیی زنجیرە گشتییەکان دادەنێت، لەگەڵ پرسیاری ئەوەی بە گشتی کێ بەرپرسە Belen-Saglam 2023. لیژنەی ئەورووپی بۆ پاراستنی داتا (EDPB) لە ڕێنماییەکانی 02/2025دا ئەمەی بە شێوەیەکی پابەندکەر ڕوون کردەوە. وەشانی کۆتایی 2.0 لە 7ی جولای 2026ەوە پەسەند کراوە؛ پشکنینەکە پەیڕەوی دەکات.
- سەرەتا پاساو، پاشان دروستکردن. هەرکەس داتای کەسی لە ڕێگەی زنجیرەیەکەوە پرۆسێس بکات، دەبێت بە بەڵگەنامە بینووسێت بۆچی دەبێت زنجیرە بێت، چ جێگرەوەیەک هەبوو و بۆچی زنجیرەیەکی تایبەت یان بە مۆڵەت بەس نییە (بڕگەی 46 و پێشنیاری 1).
- زنجیرەی گشتی تەنها ئەگەر دەستگەیشتنی گشتی پێویست بێت. ئەگەرنا دەبێت دەستگەیشتن سنووردار بکرێت (بڕگەی 49، پێشنیاری 15).
- داتا لە دەرەوەی زنجیرە. لەسەر زنجیرەکە زۆرترین بەهایەکی پشکنین بە کلیلی نهێنی یان Commitmentێک کە دوای سڕینەوەی داتاکان هیچ ئاشکرا ناکات. ئەم بەهایانەی پشکنینیش بە داتای کەسی دادەنرێن، Hashێکی سادەی بێ کلیل لەسەر زنجیرەیەکی گشتی بەس نییە (بڕگەکانی 52 تا 54، پێشنیاری 2). Eberhardt و Tai باسی دەکەن چۆن داتا و حیسابەکان دەگوازرێنەوە بۆ دەرەوەی زنجیرە بێ ئەوەی سوودەکانی لەدەست بدرێن Eberhardt 2017.
- مەحاڵبوونی تەکنیکی حیساب ناکرێت. پاساو نییە بۆ پێشێلکردن (بڕگەی 50). ئەگەر هیچ ڕێگایەک نەبێت داتاکان لە کۆتاییدا بسڕدرێنەوە یان بێناو بکرێن، نابێت هیچ داتایەکی کەسی بخرێتە سەر زنجیرەکە (پێشنیاری 11).
- ناونیشانی Walletـیش دەکرێت داتای کەسی بن، ئەگەر کەسەکە لە ڕێگەیانەوە بناسرێتەوە (بڕگەی 26).
توێژینەوە لەسەر ئەو زنجیرانە کراوە کە تۆمارەکانیان دواتر دەگۆڕدرێن. بەڵام لە زنجیرە کراوەکان و بە مۆڵەتەکانیشدا سنووری گەورەیان هەیە Politou 2021. و ئەوەی جارێک لە زنجیرەیەکی گشتیدا نووسرا، لەسەر هەموو نۆدێک هەیە: توێژەران لە Bitcoinدا زیاتر لە 1,600 فایلی تێخراویان دۆزیەوە، لەوانە ئاماژە بۆ ناوەڕۆکی تاوانکاری Matzutt 2018. جگە لەوەش ئەو شتانە هەن کە داتای کەسی نین بەڵام پەیوەندییان بە کەسی ترەوە نییە: بڕ، کات و هاوبەشە بازرگانییەکان زۆربەی جار لە مامەڵەکانەوە دەخوێندرێنەوە Sedlmeir 2022. ئەگەر داتابەیسەکە لای دابینکەرێکی خزمەتگوزاری بێت کە بۆ هەموو بەشداربووان کار دەکات، گرێبەستی پرۆسێسکردنی داتا (Auftragsverarbeitungsvertrag) پێویستە.
05 / بڕ و خێرایی
زنجیرە چەند ئەنجام دەدات و چەند خێرا پشتڕاست دەکاتەوە
سیستەمێکی ناوەندی لە توانا و کاتی چاوەڕوانیدا نزیکەی هەمیشە باشترە، چونکە زنجیرە دەبێت سەرەتا لەسەر هەموو تۆمارێک ڕێک بکەوێت Wüst 2018. ئەم جیاوازییە چەند گەورەیە، بە جۆری زنجیرەکەوە بەندە. خشتەکە بەهاکانی توێژینەوەکان لەگەڵ ساڵەکەیان دەهێنێت؛ ئەمانە ئاستی گەورەیین، نەک بەڵێن بۆ ڕێکخستنەکەی ئێوە.
| داتابەیسی ناوەندی | Permissioned، بۆ نموونە Fabric | Ethereum | Layer 2 (Rollup) | |
|---|---|---|---|---|
| توانا (Throughput) | زۆر بەرز؛ Visa لە 2018دا لە لووتکەدا زیاتر لە 50,000 لە چرکەیەکدا | زیاتر لە 3,500 لە چرکەیەکدا لە ڕێکخستنی گونجاودا (2018)، لە بەراوردەکاندا لە دوای داتابەیس | بە حیساب نزیکەی 15 لە چرکەیەکدا (2020)، دابەشکراو لەگەڵ هەموو بەکارهێنەران | زۆر زیاتر لە زنجیرە سەرەکییەکە، چونکە کۆ دەکرێتەوە |
| کۆتایی دوای | دەستبەجێ | کەمتر لە چرکەیەک (2018) | نزیکەی 15 خولەک | چەند چرکەیەک بە کاتی؛ کۆتایی لەگەڵ Ethereum، گەڕاندنەوەی پارە لە Optimistic Rollup دوای 7 ڕۆژ |
| تێچووی هەر مامەڵەیەک | بەڕێوەبردن و باکئەپ | بەڕێوەبردنی چەند نۆدێک | کرێ، بە پێی قەرەباڵغی دەگۆڕێت | کرێ، زۆربەی جار بەشێکی بچووک لە زنجیرە سەرەکییەکە |
| کێ بەڕێوەی دەبات | یەک لایەن | بەشداربووان، لانیکەم 4 سەربەخۆ | هەزاران نۆدی سەربەخۆ | بەڕێوەبەرێک کۆ دەکاتەوە، Ethereum دەیپارێزێت |
سەرچاوەکان: Wüst و Gervais 2018 (Visa، Bitcoin)، Androulaki و هاوکاران 2018 و Dinh و هاوکاران 2017 (Fabric)، Sedlmeir و هاوکاران 2020 (Ethereum، توانا)، ethereum.org، بەپێی دۆخی ئۆکتۆبەری 2026 (Finality)، بەڵگەنامەکانی OP Stack (گەڕاندنەوەی پارە)، Thibault و هاوکاران 2022 (Rollup).
پشکنینەکە سنوورەکانی خۆی لەمەوە وەردەگرێت. بە تا 1,000 مامەڵە لە ڕۆژێکدا توانا گرنگ نییە. تا نزیکەی 100,000 لە ڕۆژێکدا، لەسەر زنجیرەیەکی گشتی Layer 2 پێشنیار دەکات Thibault 2022، چونکە هەموو بەکارهێنەران ئەو چەند مامەڵەیەی زنجیرە سەرەکییەکە لە چرکەیەکدا دابەش دەکەن Sedlmeir 2020. لەوە زیاتر، ئامۆژگاری دەکات مامەڵەکان کۆ بکرێنەوە و تەنها بەهای پشکنینی کۆمەڵێک بنووسرێت. بۆ زنجیرە بە مۆڵەتەکان، لە کاتی مامەڵەی زۆر زۆردا تاقیکردنەوەی بار داوا دەکات، چونکە لە پێوانەکاندا زۆر لە خوار داتابەیسەوە مانەوە Dinh 2017 Androulaki 2018. سنوورەکانی 1,000 و 100,000 هەڵسەنگاندنی خۆمانن لەم بەهایانەوە. تێچووی ئەمڕۆی مامەڵەیەک لەسەر Ethereum یان Layer 2، ژمێرەری Gas بە بەهای نوێ حیسابی دەکات.
06 / بەڕێوەبردن
پشکنینی کرداری: پڕۆژەکانی بلۆکچەین لەسەر چی شکست دەهێنن
- بەڕێوەبەری سەربەخۆی کەم. ئەو ڕێگایانەی بەرگەی بەشداربووی نادروست دەگرن، تەنها کار دەکەن تا کاتێک کەمتر لە سێیەکی نۆدەکان تووشبوو بن Castro 2002. کەواتە بۆ یەک بەڕێوەبەری نادروست 4 پێویستە، بۆ دوو حەوت. ئەگەر هەموو نۆدەکان لای یەک لایەن بن، زنجیرەکە داتابەیسی دابەشکراوی ئەو لایەنەیە، و کۆنسۆرتیۆمێک تەنانەت دەتوانێت بە ڕێگای یاسایی بلۆکەکان بگۆڕێت (NIST IR 8202، بەشی 7.1). زنجیرە بە مۆڵەتەکان لە بنەڕەتدا داتابەیسێکی هاوبەشن Koens 2018.
- ڕێسا کە زوو زوو دەگۆڕێن. Smart Contract و ڕێسا ڕێککەوتووەکان بە زەحمەت دەگۆڕدرێن. لەو شوێنەی فۆرمولەی نرخ یان ڕەزامەندییەکان زوو زوو دەگۆڕێن، Pedersen و Risius و Beck ئامۆژگاری دەکەن زنجیرە بەکار نەهێنرێت Pedersen 2019. کێ بڕیار لەسەر گۆڕانکاری دەدات، دەبێت لە هەموو حاڵەتێکدا پێشوەخت ڕێک بخرێت (EDPB، پێشنیاری 8؛ NIST IR 8202، بەشی 7.2).
- داتا لە جیهانی ڕاستەقینەوە. زنجیرە ئەوە دەپارێزێت کە تۆمار کراوە، نەک ئەوەی ئایا ڕاستە. Wüst و Gervais ئەمە بە گواستنەوەیەکی سارد پیشان دەدەن: هەستەوەری پلەی گەرمیی پارێزراو لە بەشی ساردکراوەدایە، و کاڵاکە لە بەشی بارهەڵگری گەرمدا Wüst 2018. هەتا کەمتر بتوانرێت متمانە بە سەرچاوەکان بکرێت، ئەم کێشەی ئۆراکڵە زیاتر لێ دەدات Caldarelli 2020.
- کارەبا. زنجیرەکانی بێ Proof of Work چەندین ئاستی گەورەیی کەمتر لە Bitcoin دەخۆن، بەڵام بەهۆی کۆپییە زۆرەکان زیاتر لە سیستەمێکی ناوەندی Sedlmeir 2020. Ethereum بە گواستنەوە بۆ Proof of Stake، بە پێی CCRI، کارەبا خواردنی زیاتر لە 99.988 لەسەد کەم کردەوە (ethereum.org، بەپێی دۆخی جولای 2026).
ئەگەر پشکنینەکە بگاتە زنجیرەیەکی گشتی، زنجیرەی خۆتان دروست مەکەن، بەڵکو تۆڕێکی هەبوو بەکاربهێنن. ئایا بۆ ئەمە دابینکەرێک بەسە یان نۆدی خۆتان پێویستە، پلاندانەری Node ڕوونی دەکاتەوە. ئەگەر تۆکن دەربکەن، پشکنینی MiCA دەپشکنێت کە بە پێی ڕێسای یەکێتیی ئەورووپا چ ئەرکێک دێتە ئاراوە. هەموو ئامرازەکانی Web3 لە پوختەی Web3دان. ئەوەی خۆمان گەشەی پێدەدەین، لە بەستنەوەی Walletـەوە تا ئەو ڕووکارەی پەیوەندییەی داتا لە زنجیرەکەوە دەهێنێتە ناو سۆفتوێرەکەتانەوە، لە ژێر گەشەپێدانی Web3دا هاتووە.
07 / توێژینەوە
توێژینەوەکان چی دەڵێن
پرسیار و ئاگادارکردنەوەکانی پشکنینەکە لەسەر 19 توێژینەوەی پشکنراو وەستاون. شەش دۆزینەوە گرنگترین بڕیارەکان هەڵدەگرن؛ لیستی تەواو لەگەڵ تێبینیی پشکنین لە خوارەوەیە.
- زۆربەی ڕێگاکان ناگەنە بلۆکچەین. لە داری Wüst و Gervaisدا تەنها یەک کۆتایی دەگاتە زنجیرەی کراوە Wüst 2018.
- یارمەتیدەرەکانی بڕیار جێگرەوەکان لەبیر دەکەن. لە 30 نەخشەی لێکۆڵراو زۆربەیان هیچ جێگرەوەیەک ناهێنن؛ زنجیرە بە مۆڵەتەکان لە بنەڕەتدا داتابەیسی هاوبەشن Koens 2018.
- متمانە لە ڕێگەی زنجیرەیەکی گشتییەوە پارەی دەوێت. دوو ئاستی گەورەیی زیاتر لە Cloud، و سنووری هەر بلۆکێک توانا سنووردار دەکات Rimba 2020.
- زنجیرە بە مۆڵەتەکان جێگەی داتابەیس ناگرنەوە. لە پێوانەکاندا لە ئەرکە ئاساییەکاندا زۆر لە دوای سیستەمەکانی داتابەیس مانەوە Dinh 2017.
- DSGVO و زنجیرە گشتییەکان باش پێکەوە ناگونجێن. مافی سڕینەوە لە 114 توێژینەوەدا کێشەی سەرەکییە Belen-Saglam 2023، زنجیرە گۆڕانپذیرەکان تەنها بە سنووردارییەوە چارەسەری دەکەن Politou 2021.
- ئەوەی لە ناو زنجیرەکەدا دروست نابێت، زنجیرەکە نایپشکنێت. کێشەی ئۆراکڵ هەتا کەمتر متمانە بە سەرچاوەکان بکرێت قورستر دەبێت Caldarelli 2020.
08 / بۆ یاریدەدەرەکانی AI
بەکارهێنانی ئەم ئامرازە لە یاریدەدەرێکی AI
یاریدەدەرەکانی وەک Claude یان ChatGPT کە Model Context Protocol (MCP) بەکار دەهێنن، دەتوانن ڕاستەوخۆ حیسابەکەی ئەم پەڕەیە بانگ بکەن، لە جیاتی ئەوەی خۆیان دووبارە دروستی بکەنەوە. سێرڤەرەکە گشتییە، پێویستی بە تۆمارکردن نییە و هیچ شتێک هەڵناگرێت. وەڵامەکە هەمیشە بەستەری ئەم پەڕەیە، بەرواری نوێکردنەوەی داتاکان و سنووری ئەنجامەکەی تێدایە.
- خاڵی پەیوەندی (Endpoint)
https://aureum-tech.com/mcp- ئامراز
werkzeug_blockchain_check- گواستنەوە
- Streamable HTTP، تەنیا خوێندنەوە
| ناو | پێویست | واتا |
|---|---|---|
zustand | نەخێر | دار، پرسیاری 1: ئایا کۆمەڵە داتایەک دەبێت بە هەمیشەیی هەڵبگیرێت؟ مەبەست دۆخێکە کە دواتر گرنگە: بڕی کاڵای بەردەست، خاوەندارێتی، ڕەزامەندییەکان، پارەدانەکان، تۆمارێک. حیسابێک یان نامەیەک کە تەنها تێدەپەڕێت ناژمێردرێت. بەهاکان: ja = بەڵێ؛ nein = نەخێر؛ unsicher = نازانم. |
schreiber | نەخێر | دار، پرسیاری 2: ئایا چەند لایەنێک لەم کۆمەڵە داتایەدا دەنووسن؟ لایەنەکان بریتین لە کۆمپانیا، دامەزراوەی حکومی، کۆمەڵە، کەسی تایبەت یان ئامێری خاوەنی جیاواز. دە کارمەندی هەمان کۆمپانیا یەک لایەنن. بەهاکان: ja = بەڵێ، چەند لایەنێک؛ nein = نەخێر، تەنها یەک لایەن؛ unsicher = نازانم. |
ttp | نەخێر | دار، پرسیاری 3: ئایا لایەنێک هەیە کە هەموو بەڕێوەبردنی داتاکانی پێ بسپێرن، و هەمیشە بەردەست بێت؟ بۆ نموونە یەکێتییەک، ژوورێکی پیشەیی، دامەزراوەیەکی حکومی، ئەمیندارێک یان دابینکەرێکی خزمەتگوزاری بە ناوی هەمووانەوە. دەبێت خۆی هەموو نووسینێک بپشکنێت و ئەنجامی بدات. لایەنێک کە تەنها جار جار بەردەستە، لانیکەم دەتوانێت مۆڵەت بە بەشداربووان بدات. بەهاکان: ja = بەڵێ، هەیە؛ nein = نەخێر؛ unsicher = نازانم. |
bekannt | نەخێر | دار، پرسیاری 4: ئایا هەموو ئەوانەی مۆڵەتی نووسینیان هەیە پێشوەخت ناسراون؟ ناسراو واتە: لیستی بەشداربووان هەیە، و ئەندامی نوێ تەنها دوای مۆڵەتپێدان زیاد دەبن. ئەگەر هەرکەسێک بێ تۆمارکردن بتوانێت بنووسێت، نەناسراون. بەهاکان: ja = بەڵێ، هەموو ناسراون؛ nein = نەخێر؛ unsicher = نازانم. |
vertrauen | نەخێر | دار، پرسیاری 5: ئایا ئەوانەی دەنووسن متمانەیان بە یەکتر هەیە؟ متمانە لێرەدا واتە: کەس چاوەڕێی ئەوە ناکات کە یەکێکی تر تۆمارەکان ساختە بکات، ڕێکەوتیان بگەڕێنێتەوە دواوە یان بیانشارێتەوە. گرێبەست و بەرپرسیارێتیی یاسایی زۆربەی جار بۆ ئەمە بەسن. بەهاکان: ja = بەڵێ؛ nein = نەخێر؛ unsicher = نازانم. |
oeffentlich | نەخێر | دار، پرسیاری 6: ئایا کەسانی دەرەکی دەبێت بتوانن خۆیان دۆخەکە بپشکنن؟ بۆ نموونە کڕیاران، دامەزراوە چاودێرەکان یان خەڵکی گشتی، بێ ئەوەی خۆیان بەشداربوو بن. بەهاکان: ja = بەڵێ؛ nein = نەخێر؛ unsicher = نازانم. |
personen | نەخێر | پشکنینی کرداری: ئایا داتای کەسی دەچێتە ناو تۆمارەکانەوە؟ ژمارەی کڕیار، ناونیشانی Walletـی کەسانی تایبەت و بەهای پشکنین (Hash)ـی ئەم جۆرە داتایانەش دەگرێتەوە، ئەگەر کەسەکە لە ڕێگەیانەوە بناسرێتەوە. بەهاکان: nein = نەخێر؛ ja = بەڵێ؛ unsicher = نازانم. |
loeschen | نەخێر | پشکنینی کرداری: ئایا دەبێت بتوانرێت تۆمارەکان دواتر بسڕدرێنەوە یان ڕاست بکرێنەوە؟ بۆ نموونە ئەرکی سڕینەوە بە پێی DSGVO، ماوەی هەڵگرتن کە کۆتایی هەیە، بڕیاری دادگا یان هەڵەیەک کە دەبێت نەمێنێت. بەهاکان: nein = نەخێر؛ ja = بەڵێ؛ unsicher = نازانم. |
menge | نەخێر | پشکنینی کرداری: چاوەڕێی چەند نووسین دەکەن؟ هەر تۆمارێکی نوێ یان گۆڕاو دەژمێردرێت، ئەوانەی ئۆتۆماتیکیش کە لە ئامێرەکانەوە دێن. خەمڵاندن بەسە. بەهاکان: wenige = تا نزیکەی 1,000 لە ڕۆژێکدا؛ viele = تا نزیکەی 100,000 لە ڕۆژێکدا؛ sehr_viele = زیاتر لە 100,000 لە ڕۆژێکدا. |
tempo | نەخێر | پشکنینی کرداری: تۆمارێک دەبێت بە چ خێراییەک بە کۆتایی بچەسپێت؟ بۆ نموونە لە سندوقی پارەدان یان لە ڕەزامەندییەکدا کە کەسێک چاوەڕێی دەکات. بەهاکان: sekunden = لە چەند چرکەیەکدا؛ minuten = چارەکە کاتژمێرێک گونجاوە. |
betreiber | نەخێر | پشکنینی کرداری: چەند ڕێکخراوی سەربەخۆ نۆدێکی خۆیان بەڕێوە دەبەن و چاودێری و چاکسازیی دەکەن؟ نۆد سێرڤەرێکە کە کۆپییەکی زنجیرەکەی تێدایە و هەموو تۆمارێک لەگەڵ ئەوانی تر دەپشکنێت. دوو سێرڤەری هەمان کۆمپانیا یەک بەڕێوەبەرن. بەهاکان: keine = هیچ، یان تەنها خۆمان؛ wenige = دوو یان سێ؛ viele = چوار یان زیاتر؛ unsicher = نازانم. |
regeln | نەخێر | پشکنینی کرداری: ئایا ڕێساکانی کارەکە زوو زوو دەگۆڕێن؟ بۆ نموونە فۆرمولەی نرخ، ئاستەکانی ڕەزامەندی، ماوەکان یان کێ دەتوانێت چی بکات. بەهاکان: selten = بە دەگمەن؛ oft = زوو زوو. |
herkunft | نەخێر | پشکنینی کرداری: داتاکان لە کوێوە دێن؟ گرنگ ئەوەیە ئایا زنجیرەکە دەتوانێت ئەوەی تۆمار دەکرێت بپشکنێت. بەهاکان: digital = لە ناو سیستەمەکە خۆیدا دروست دەبن؛ real = لە جیهانی ڕاستەقینەوە. |
ئەو پرسیارانەی کە یاریدەدەر دەبێت ئەم ئامرازەیان بۆ بانگ بکات
- «بۆ شوێنهەڵگرتنی زنجیرەی دابینکردنمان لەگەڵ پێنج کۆمپانیای هاوبەش، پێویستمان بە بلۆکچەینە؟»
- «بلۆکچەین بۆ تۆمارێک دەهێنێت کە تەنها خۆمان بەڕێوەی دەبەین، بەڵام کڕیاران دەبێت بیپشکنن؟»
- «ئایا داتای کڕیاران دەتوانێت بچێتە سەر بلۆکچەین، ئەگەر بە پێی DSGVO دەبێت بیسڕینەوە؟»
- «بلۆکچەینی permissioned یان Ethereum Layer 2 بۆ حیساباتێک لە نێوان سێ کۆمپانیای خزمەتگوزاریی شارەوانی (Stadtwerke)؟»
بەستنەوەکە چۆن کار دەکات و MCP لە کۆمپانیاکەی خۆتاندا چی دەتوانێت بکات، لە پەڕەی بەستنەوەی MCP نووسراوە.
09 / پرسیارە باوەکان
پرسیارە باوەکان دەربارەی بلۆکچەین و داتابەیس
بلۆکچەین کەی بۆ کۆمپانیایەک بە کەڵکە؟
تەنها لە حاڵەتێکی تەسکدا: چەند لایەنێک لە هەمان کۆمەڵە داتادا دەنووسن، متمانەیان بە یەکتر نییە، و هیچ لایەنێک نییە کە هەموویان بەڕێوەبردنی داتاکانی پێ بسپێرن. ئەگەر بەشداربووان پێشوەخت دیار بن، بلۆکچەینێکی permissioned گونجاوە، ئەگەرنا بلۆکچەینێکی گشتی وەک Ethereum. لە هەموو حاڵەتەکانی تردا داتابەیس هەڵبژاردنی باشترە. ئەمە لە داری بڕیاری Wüst و Gervais (2018)دا هاتووە، کە پشکنینەکە پەیڕەوی دەکات.
جیاوازیی نێوان بلۆکچەین و داتابەیس چییە؟
داتابەیس یەک لایەن بەڕێوەی دەبات و هەموو ئەوانی تر دەبێت باوەڕ بەوە بکەن کە تێیدا نووسراوە. بلۆکچەین چەندین بەشداربوو پێکەوە بەڕێوەی دەبەن: هەریەکەیان کۆپییەکی هەیە، و تۆماری نوێ تەنها کاتێک دەچەسپێت کە بەشداربووان بە پێی ڕێسای دیاریکراو ڕێک بکەون. نرخی ئەمە خێرایی و تێچووە. Bitcoin لە 2018دا نزیکەی حەوت مامەڵەی لە چرکەیەکدا ئەنجام دەدا، تۆڕێکی پارەدان وەک Visa لە لووتکەدا زیاتر لە 50,000.
بلۆکچەینی permissioned چییە، و کەی پێویستە؟
زنجیرەیەکە کە تەنها بەشداربووە مۆڵەتپێدراوەکان تێیدا دەنووسن، بۆ نموونە بە Hyperledger Fabric. گونجاوە کاتێک ئەوانەی دەنووسن ناسراون، بەڵام متمانەیان بە یەکتر نییە و لایەنێکی متمانەپێکراویان ناوێت. بۆ ئەوەی بەرگەی بەڕێوەبەرێکی نادروست بگرێت، لانیکەم پێویستی بە 4 بەڕێوەبەری سەربەخۆ هەیە. بە کەمتر لەوە، لۆگێکی ڕوونی (Transparency Log) بە تۆماری واژۆکراو زۆربەی جار چارەسەری باشترە.
ئایا دروستە داتای کەسی لەسەر بلۆکچەین هەڵبگیرێت؟
باشتر وایە نەخێر. لیژنەی ئەورووپی بۆ پاراستنی داتا (EDPB) لە ڕێنماییەکانی 02/2025دا (وەشانی 2.0، 7ی جولای 2026) ئامۆژگاری دەکات داتای کەسی لە دەرەوەی زنجیرەکە هەڵبگیرێت و لەسەر زنجیرەکە زۆرترین بەهایەکی پشکنین (Hash) بە کلیلێکی نهێنی دابنرێت. مەحاڵبوونی تەکنیکی پاساو نییە بۆ پێشێلکردنی ئەرکی سڕینەوە. ئەگەر هیچ ڕێگایەک نەبێت داتاکان لە کۆتاییدا بسڕدرێنەوە یان بێناو بکرێن، نابێت بخرێنە سەر زنجیرەکە.
بلۆکچەین چەند مامەڵە ئەنجام دەدات؟
زنجیرە گشتییەکان تەنها چەند دانەیەک لە چرکەیەکدا، و ئەوانیش لە نێوان هەموو بەکارهێنەراندا دابەش دەبن: Ethereum لە 2020دا بە حیساب نزیکەی 15ی ئەنجام دەدا. لەوێ بلۆکێک دوای نزیکەی 15 خولەک بە کۆتایی دەچەسپێت. Layer 2 مامەڵەکان کۆ دەکاتەوە و زۆر زیاتر ئەنجام دەدات. زنجیرە بە مۆڵەتەکانی وەک Fabric لە ڕێکخستنی گونجاودا گەیشتنە زیاتر لە 3,500 لە چرکەیەکدا، بەڵام لە پێوانە بەراوردکارییەکاندا لە داتابەیس دواکەوتن.
ئایا بلۆکچەین کارەبای زۆر دەخوات؟
ئەمە بە ڕێگاکەوە بەندە. زنجیرەکانی Proof of Work وەک Bitcoin زۆر زۆر دەخۆن. زنجیرەکانی بێ Proof of Work چەندین ئاستی گەورەیی کەمتر دەخۆن؛ Ethereum بە گواستنەوە بۆ Proof of Stake، بە پێی CCRI، کارەبا خواردنی زیاتر لە 99.988 لەسەد کەم کردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا سیستەمێکی ناوەندی بە کۆپیی کەم هەر کەمخەرجترە، چونکە لە زنجیرەدا هەموو نۆدێک هەموو شتێک دووبارە حیساب دەکاتەوە.
لۆگی ڕوونی چییە، و بۆچی وەک جێگرەوە ناوی دێت؟
تۆمارێکە کە تەنها دەتوانرێت شتی بخرێتە سەر. تۆمارەکان واژۆکراون و بە Checksum بە یەکەوە بەستراون، بۆیە هەر گۆڕانکارییەکی دواتر دەردەکەوێت. Certificate Transparency بەم شێوەیە کار دەکات، کە براوزەرەکان لە ڕێگەیەوە بڕوانامەی ماڵپەڕەکان دەپشکنن. پێویستی بە ڕێککەوتن لە نێوان نەناسراواندا نییە، بۆیە بەڕێوەبردنی زۆر ئاسانترە لە زنجیرە، بەڵام ساختەکاری هەر بەو شێوەیە ئاشکرا دەکات.
پشکنینی بلۆکچەین لە کوێدا دەوەستێت؟
پڕۆژەکەتان بە پێی ڕێگایەکی بڕیاری بڵاوکراوە پۆلێن دەکات و باوترین بەربەستەکان دەپشکنێت. جێگەی پلاندانانی ئەندازیاری لەگەڵ تاقیکردنەوەی بار ناگرێتەوە، جێگەی ڕاوێژی یاسایی دەربارەی DSGVOش ناگرێتەوە. ئێمە هەڵناسەنگێنین ئایا تۆکنێک یان مۆدێلێکی بازرگانی لە ڕووی ئابوورییەوە سەردەکەوێت. ئەوەی لە ڕووی تەکنیکییەوە لەگەڵ پڕۆژەکەتان دەگونجێت، بە خۆشحاڵییەوە لەسەر حاڵەتی دیاریکراوی خۆتان لەگەڵتان باس دەکەین.
10 / توێژینەوە و سەرچاوەکان
ئامرازەکە پشت بە چی دەبەستێت
پێوەر و ئاماژەکانی سەرەوە لەسەر ئەم 19 توێژینەوە زانستییە وەستاون. هەریەکەیان لە ڕێگەی DOI یان پەڕەی بڵاوکەرەوەکەیەوە پشکنراوە (دوایین جار لە 14ی نۆڤەمبەری 2026): هەیە، نەکشێنراوەتەوە، و دۆزینەوەکەی ئەمڕۆش بۆ ئەم پرسیارە ڕاستە.
Wüst, K.; Gervais, A. (2018): Do you Need a Blockchain?. 2018 Crypto Valley Conference on Blockchain Technology (CVCBT)، ل. 45–54
دۆزینەوە نەخشەیەکی ڕێڕەو بە شەش پرسیار: هەڵگرتنی دۆخ، چەند نووسەرێک، لایەنی متمانەپێکراوی هەمیشە بەردەست، نووسەرانی ناسراو، نووسەرانی متمانەپێکراو، پشکنینی گشتی. تەنها یەک ڕێگا دەگاتە بلۆکچەینی کراوە، دوو ڕێگا بۆ بە مۆڵەت، ئەوانی تر بۆ «بلۆکچەین نا». داتابەیسی ناوەندی توانای زۆر زیاتر و دواکەوتنی کەمتری هەیە؛ داتای جیهانی ڕاستەقینە تەنها بەقەد ئەو کەسە متمانەپێکراوە کە تۆماری دەکات.
لە ئامرازەکەدا بەشی 1ی پشکنینەکە پرسیار بە پرسیار و کۆتایی بە کۆتایی پەیڕەوی نەخشەکە دەکات؛ گرافیکەکە ڕێگاکەتان تێیدا دەکێشێت.
doi.org/10.1109/CVCBT.2018.00011 · وتاری کۆنفرانس
Koens, T.; Poll, E. (2018): What Blockchain Alternative Do You Need?. Data Privacy Management, Cryptocurrencies and Blockchain Technology (DPM/CBT 2018), Lecture Notes in Computer Science، ل. 113–129
دۆزینەوە شیکردنەوەی 30 نەخشەی بڕیار: دژی یەکترن، و زۆربەیان هیچ جێگرەوەیەک بۆ بلۆکچەین ناهێنن. زنجیرە بە مۆڵەتەکان لە بنەڕەتدا داتابەیسێکی هاوبەشن؛ لەو شوێنانەی هەن، جێگرەوە تاقیکراوەکان زۆربەی جار هەڵبژاردنی باشترن.
لە ئامرازەکەدا بۆیە هەر ئەنجامێکی پشکنینەکە جێگرەوەیەکی دیاریکراو دەهێنێت، ئەنجامەکانی بە بلۆکچەینیشەوە.
doi.org/10.1007/978-3-030-00305-0_9 · وتاری کۆنفرانس
Pedersen, A. B.; Risius, M.; Beck, R. (2019): A Ten-Step Decision Path to Determine When to Use Blockchain Technologies. MIS Quarterly Executive 18 (2)، ل. 99–115
دۆزینەوە ڕێگایەکی بڕیار بە دە هەنگاو، تاقیکراوە لەسەر نموونەیەکی سەرەتایی بۆ کەشتیوانیی دانیمارکی. بێ کێشەی متمانە، کۆپیی داتابەیسێکی ناوەندی یان داتابەیسێکی بەڕێوەبراو بە ماف بۆ هەر بەشداربوویەک بەسن. ئەگەر ڕێساکان زوو زوو بگۆڕێن، نووسەران ئامۆژگاری دەکەن بلۆکچەین بەکار نەهێنرێت، چونکە Smart Contract و ڕێککەوتن گۆڕانکاری قورس دەکەن.
لە ئامرازەکەدا پرسیاری ڕێسا گۆڕاوەکان لە هەنگاوی 6ەوە هاتووە؛ جێگرەوەی «داتابەیسی هاوبەش بە ماف بۆ هەر بەشداربوویەک» لە هەنگاوی 3ەوە.
doi.org/10.17705/2msqe.00010 · گۆڤاری زانستی
Kannengießer, N.; Lins, S.; Dehling, T. و هاوکاران (2020): Trade-offs between Distributed Ledger Technology Characteristics. ACM Computing Surveys 53 (2)، ل. 1–37
دۆزینەوە پوختەیەک دەربارەی تایبەتمەندییەکانی Ledgerـی دابەشکراو و ململانێی ئامانجەکان لە نێوانیاندا. هەڵبژاردنی تەکنیکی بنەڕەتی یەکلاکەرەوەیە، چونکە دواتر بە زەحمەت دەگۆڕدرێت.
لە ئامرازەکەدا ڕوونی دەکاتەوە بۆچی پشکنینەکە پاراستنی داتا، بڕ و بەڕێوەبردن پێش بڕیار دەپرسێت، نەک دواتر.
doi.org/10.1145/3379463 · توێژینەوەی پێداچوونەوە
Dinh, T. T. A.; Wang, J.; Chen, G. و هاوکاران (2017): BLOCKBENCH: A Framework for Analyzing Private Blockchains. Proceedings of the 2017 ACM International Conference on Management of Data (SIGMOD)، ل. 1085–1100
دۆزینەوە چوارچێوەیەکی پێوان بۆ زنجیرە بە مۆڵەتەکان، جێبەجێکراو لەسەر Ethereum و Parity و Hyperledger Fabric. هەر سێکیان لە ئەرکە ئاساییەکانی پرۆسێسکردنی داتادا هێشتا زۆر دوور بوون لەوەی جێگەی سیستەمەکانی داتابەیس بگرنەوە.
لە ئامرازەکەدا لە کاتی مامەڵەی زۆر زۆردا، پشکنینەکە بۆ زنجیرە بە مۆڵەتەکان پێش بڕیاردان تاقیکردنەوەی بار داوا دەکات.
doi.org/10.1145/3035918.3064033 · وتاری کۆنفرانس
Androulaki, E.; Barger, A.; Bortnikov, V. و هاوکاران (2018): Hyperledger Fabric: A Distributed Operating System for Permissioned Blockchains. Proceedings of the Thirteenth EuroSys Conference (EuroSys ’18)، ل. 1–15
دۆزینەوە Fabric باس دەکات، پلاتفۆرمێک بۆ زنجیرە بە مۆڵەتەکان بێ دراوی دیجیتاڵی خۆی، بە میکانیزمێکی ڕێککەوتن (Consensus) کە دەکرێت بگۆڕدرێتەوە و ئەندامێتی لە ڕێگەی بەڕێوەبردنی ناسنامەی ئاسایییەوە. لە ڕێکخستنی گونجاودا زیاتر لە 3,500 مامەڵە لە چرکەیەکدا بە دواکەوتنی کەمتر لە چرکەیەک.
لە ئامرازەکەدا نموونە و سنووری سەرەوە بۆ زنجیرە بە مۆڵەتەکان لە ئەنجامەکان و لە خشتەی تواناکاندا.
doi.org/10.1145/3190508.3190538 · وتاری کۆنفرانس
Rimba, P.; Tran, A. B.; Weber, I. و هاوکاران (2020): Quantifying the Cost of Distrust: Comparing Blockchain and Cloud Services for Business Process Execution. Information Systems Frontiers 22 (2)، ل. 489–507 (ئۆنلاین 2018)
دۆزینەوە بەراوردی تێچوو بۆ جێبەجێکردنی پرۆسەی بازرگانی لەسەر Ethereum و لەسەر خزمەتگوزارییەکی Cloud: جیاوازیی دوو ئاستی گەورەیی. سنووری هەر بلۆکێک لە هەمان کاتدا وەک سنووری سەرەوەی توانا کار دەکات.
لە ئامرازەکەدا پشتیوانی لەو ئاماژەیە دەکات کە متمانە لە ڕێگەی زنجیرەیەکی گشتییەوە پارەی دەوێت، و لە سنووری مامەڵەی زۆر زۆر.
doi.org/10.1007/s10796-018-9876-1 · گۆڤاری زانستی
Thibault, L. T.; Sarry, T.; Hafid, A. S. (2022): Blockchain Scaling Using Rollups: A Comprehensive Survey. IEEE Access 10، ل. 93039–93054
دۆزینەوە پوختەیەک دەربارەی Rollup وەک ڕێگای فراوانکردن: چۆنیەتیی کارکردنی Optimistic و Zero-Knowledge Rollup، جێبەجێکردنەکان لەگەڵ خاڵی بەهێز و سنوورەکانیان، و بەراوردێکی توانا.
لە ئامرازەکەدا پاساوی پێشنیارکردنی Layer 2 دەدات، کاتێک بڕ یان خێرایی لە توانای زنجیرە سەرەکییەکە زیاترە.
doi.org/10.1109/ACCESS.2022.3200051 · توێژینەوەی پێداچوونەوە
Sedlmeir, J.; Buhl, H. U.; Fridgen, G. و هاوکاران (2020): The Energy Consumption of Blockchain Technology: Beyond Myth. Business & Information Systems Engineering 62 (6)، ل. 599–608
دۆزینەوە قسەی گشتی دەربارەی کارەبا خواردن بەس نییە. زنجیرەکانی بێ Proof of Work چەندین ئاستی گەورەیی کەمتر دەخۆن، بەڵام بەهۆی کۆپییە زۆرەکان زیاتر لە سیستەمێکی ناوەندی. زنجیرە گشتییەکان بە حیساب تەنها چەند مامەڵەیەک لە چرکەیەکدا ئەنجام دەدەن، Ethereum ئەوکات نزیکەی 15.
لە ئامرازەکەدا بنەمای وەڵامەکە دەربارەی کارەبا خواردن و ئەو ئاماژەیەی کە هەموو بەکارهێنەران توانای زنجیرە سەرەکییەکە دابەش دەکەن.
doi.org/10.1007/s12599-020-00656-x · گۆڤاری زانستی
Castro, M.; Liskov, B. (2002): Practical Byzantine Fault Tolerance and Proactive Recovery. ACM Transactions on Computer Systems 20 (4)، ل. 398–461
دۆزینەوە ڕێگای کۆپیکردنی BFT بەرگەی ئەو نۆدانە دەگرێت کە بە هەر شێوەیەک هەڵە ڕەفتار دەکەن، تا کاتێک کەمتر لە سێیەکی کۆپییەکان تووشبوو بن. کەواتە بۆ بەرگەگرتنی نۆدێکی وا، لانیکەم چوار پێویستە.
لە ئامرازەکەدا سنووری چوار بەڕێوەبەری سەربەخۆ بۆ زنجیرەیەکی بە مۆڵەت لێرەوە هاتووە.
doi.org/10.1145/571637.571640 · گۆڤاری زانستی
Belen-Saglam, R.; Altuncu, E.; Lu, Y. و هاوکاران (2023): A systematic literature review of the tension between the GDPR and public blockchain systems. Blockchain: Research and Applications 4 (2)، وتاری 100129
دۆزینەوە هەڵسەنگاندنی 114 توێژینەوە دەربارەی DSGVO و زنجیرە گشتییەکان. سێ کێشەی سەرەکی: مافەکانی کەسی پەیوەندیدار وەک مافی لەبیرکران بە زەحمەت جێبەجێ دەکرێن، بەرپرس و پرۆسێسکەرانی داتا بە زەحمەت دیاری دەکرێن، و زۆربەی جار ڕوون نییە کام یاسا دەگرێتەوە.
لە ئامرازەکەدا پشتیوانی لە ئاگادارکردنەوە سوورەکە دەکات بۆ داتای کەسی لەسەر زنجیرەیەکی خوێندراوە بۆ هەمووان.
doi.org/10.1016/j.bcra.2023.100129 · توێژینەوەی پێداچوونەوە
Politou, E.; Casino, F.; Alepis, E. و هاوکاران (2021): Blockchain Mutability: Challenges and Proposed Solutions. IEEE Transactions on Emerging Topics in Computing 9 (4)، ل. 1972–1986 (ئۆنلاین 2019)
دۆزینەوە پوختەیەک دەربارەی ڕێگاکانی گۆڕین یان سڕینەوەی تۆمار لە بلۆکچەیندا دوای نووسین، بۆ جێبەجێکردنی مافی لەبیرکران. ئەم ڕێگایانە لە زنجیرە بە مۆڵەت و کراوەکانیشدا سنووری گەورەیان هەیە.
لە ئامرازەکەدا دەیسەلمێنێت کە «زنجیرە گۆڕانپذیرەکان» چارەسەرێکی سادە نین بۆ ئەرکی سڕینەوە.
doi.org/10.1109/TETC.2019.2949510 · توێژینەوەی پێداچوونەوە
Matzutt, R.; Hiller, J.; Henze, M. و هاوکاران (2018): A Quantitative Analysis of the Impact of Arbitrary Blockchain Content on Bitcoin. Financial Cryptography and Data Security (FC 2018), Lecture Notes in Computer Science، ل. 420–438
دۆزینەوە هەر بەشداربوویەک کۆپییەکی تەواوی زنجیرەکەی هەیە، تەنانەت ئەو ناوەڕۆکانەی کە جێگەیان لەوێ نییە. نووسەران لە Bitcoinدا زیاتر لە 1,600 فایلی تێخراویان دۆزیەوە، لەوانە ئاماژە بۆ ناوەڕۆکی تاوانکاری، کە بەم شێوەیە بۆ هەموو بەشداربووان بڵاو دەبنەوە.
لە ئامرازەکەدا ڕوونی دەکاتەوە بۆچی ئەو داتایانەی ڕۆژێک دەبێت نەمێنن، جێگەیان لەسەر زنجیرەیەکی گشتی نییە.
doi.org/10.1007/978-3-662-58387-6_23 · وتاری کۆنفرانس
Eberhardt, J.; Tai, S. (2017): On or Off the Blockchain? Insights on Off-Chaining Computation and Data. Service-Oriented and Cloud Computing (ESOCC 2017), Lecture Notes in Computer Science، ل. 3–15
دۆزینەوە ئەزموون لە پڕۆژەکانی بلۆکچەینەوە: حیساب و هەڵگرتن لەسەر زنجیرە گرانە و خاوی دەکاتەوە. نووسەران باسی دەکەن چۆن حیساب و داتا دەگوازرێنەوە بۆ دەرەوەی زنجیرە بێ ئەوەی سوودەکانی زنجیرە لەدەست بدرێن.
لە ئامرازەکەدا بنەمای شێوازی «داتا لە دەرەوەی زنجیرە، لەسەر زنجیرە تەنها بەهای پشکنین».
doi.org/10.1007/978-3-319-67262-5_1 · وتاری کۆنفرانس
Caldarelli, G. (2020): Understanding the Blockchain Oracle Problem: A Call for Action. Information 11 (11)، وتاری 509
دۆزینەوە پوختەی توێژینەوەکان دەربارەی کێشەی ئۆراکڵ: تایبەتمەندییەکی وەک نەگۆڕاوی لە زنجیرەکان چاوەڕوان دەکرێت کە لە ڕاستیدا دابینی ناکەن، و ڕێگای داتا لە دەرەوە بۆ سەر زنجیرە بە کەم دادەنرێت. هەتا سیستەمەکە بە گشتی متمانەپێکراوتر بێت، کێشەکە کاریگەریی کەمترە.
لە ئامرازەکەدا پشتیوانی لە ئاگادارکردنەوەکە دەکات کاتێک داتاکان لە جیهانی ڕاستەقینەوە دێن.
doi.org/10.3390/info11110509 · توێژینەوەی پێداچوونەوە
Sedlmeir, J.; Lautenschlager, J.; Fridgen, G. و هاوکاران (2022): The transparency challenge of blockchain in organizations. Electronic Markets 32 (3)، ل. 1779–1794
دۆزینەوە چونکە هەر کۆپییەک هەموو مامەڵەکان هەڵدەگرێت و جێبەجێ دەکات، زنجیرەکان زیاتر لەوەی بیری لێ دەکرێتەوە ئاشکرا دەکەن، زۆر زیاتر لە ناکۆکی لەگەڵ مافی لەبیرکران. لە نێوان پاراستنی داتای هەستیار و کارایی لە ڕێگەی Smart Contractـەوە ململانێی ئامانج هەیە.
لە ئامرازەکەدا ئاماژە بە نهێنیی بازرگانی لە زنجیرە خوێندراوەکان بۆ هەمووان.
doi.org/10.1007/s12525-022-00536-0 · گۆڤاری زانستی
Laurie, B. (2014): Certificate Transparency. Communications of the ACM 57 (10)، ل. 40–46
دۆزینەوە Certificate Transparency باس دەکات، سیستەمێکی لۆگی گشتی کە دەتوانرێت بپشکنرێن و تەنها شتیان بخرێتە سەر. بێ بلۆکچەین و بێ ڕێککەوتن (Consensus) لە نێوان نەناسراواندا کار دەکات؛ لۆگەکان لایەنی ناسراو بەڕێوەیان دەبەن، و هەرکەسێک دەتوانێت بیانپشکنێت.
لە ئامرازەکەدا نموونە بۆ جێگرەوەی «لۆگی ڕوونی»، کاتێک کەسانی دەرەکی دەبێت بپشکنن.
doi.org/10.1145/2659897 · گۆڤاری زانستی
Schneier, B.; Kelsey, J. (1999): Secure audit logs to support computer forensics. ACM Transactions on Information and System Security 2 (2)، ل. 159–176
دۆزینەوە ڕێگایەکی هەرزان لە ڕووی حیسابەوە تۆمارەکانی لۆگ لەسەر کۆمپیوتەرێکی نامتمانەپێکراو هێندە دەپارێزێت کە هێرشبەر نە دەتوانێت تۆمارە پێشووەکان بخوێنێتەوە و نە بێ ئەوەی هەستی پێ بکرێت بیانگۆڕێت یان بیانسڕێتەوە.
لە ئامرازەکەدا بنەمای جێگرەوەی «داتابەیس بە تۆماری واژۆکراو و بەیەکەوەبەستراو».
doi.org/10.1145/317087.317089 · گۆڤاری زانستی
Haber, S.; Stornetta, W. S. (1991): How to time-stamp a digital document. Journal of Cryptology 3 (2)، ل. 99–111
دۆزینەوە ڕێگایەک بۆ مۆری کاتی دیجیتاڵ کە ڕێگە نادات ڕێکەوتی دۆکیومێنتێک بۆ پێشەوە یان دواوە بگۆڕدرێت، تەنانەت ئەگەر خزمەتگوزاریی مۆری کاتیش هاوکاری بکات. دۆکیومێنتەکە خۆی نهێنی دەمێنێتەوە، و خزمەتگوزارییەکە پێویست ناکات هیچ هەڵبگرێت.
لە ئامرازەکەدا جێگرەوە، کاتێک تەنها دەبێت بسەلمێنرێت کە دۆکیومێنتێک لە کاتێکی دیاریکراودا هەبووە.
doi.org/10.1007/BF00196791 · گۆڤاری زانستی
ستاندارد، دامەزراوە فەرمییەکان و زانیاریی بەرهەمهێنەران
- Guidelines 02/2025 on processing of personal data through blockchain technologies، وەشانی 2.0، 7ی جولای 2026 · لیژنەی ئەورووپی بۆ پاراستنی داتا (EDPB)
- NIST IR 8202: Blockchain Technology Overview (2018)، بەشەکانی 7.1 تا 7.3 و 8 · National Institute of Standards and Technology
- Single-slot finality: «It takes about 15 minutes for an Ethereum block to finalize» (بەپێی دۆخی 16.10.2026) · ethereum.org
- کارەبا خواردنی Ethereum دوای گواستنەوە بۆ Proof of Stake (بەپێی دۆخی 28.07.2026) · ethereum.org
- Withdrawal flow: ماوەی حەوت ڕۆژی ناڕەزایی لە Mainnet · Optimism (OP Stack)
- RFC 9162: Certificate Transparency Version 2.0 · IETF
- RFC 3161: Time-Stamp Protocol (TSP) · IETF
- ڕێسای (EU) ژمارە 910/2014 (eIDAS)، مادەکانی 41 و 42: مۆری کاتی ئەلیکترۆنیی پەسەندکراو · EUR-Lex
11 / ئامرازی تر
هێشتا پرسیارێکتان ماوە؟
هەموو ئامرازەکانی بلۆکچەین، Smart Contract و تۆکن لە پوختەی Web3دان.
- AT-W33 · کۆمپانیا
پشکنینی MiCA
تۆکنەکەتان دەکەوێتە ژێر MiCA، و چ ئەرکێکی لێ دەکەوێتەوە؟ - AT-W34 · ماڵەوە و کۆمپانیا
ژمێرەری Gas
مامەڵەیەک لەسەر Ethereum، Arbitrum، Optimism، Base یان Polygon چەندی تێدەچێت؟ - AT-W35 · ماڵەوە و کۆمپانیا
پشکنەری ناونیشانی Ethereum
ئەم ناونیشانەی Ethereum دروستە و بە ڕاستی نووسراوە؟ Checksum بەپێی EIP-55 و بەراوردکردنی دوو ناونیشان. - AT-W36 · کۆمپانیا
ژمێرەری Selector و Topic
کام Function Selector یان Event Topic سەر بەم واژۆیەی Solidityیە، و بە پێچەوانەشەوە؟ - AT-W37 · کۆمپانیا
دیکۆدەری Calldata
ئەم مامەڵەیە چی دەکات؟ Calldata بخەنە شێوەیەکی خوێندراو پێش ئەوەی واژۆی بکەن. - AT-W38 · کۆمپانیا
دروستکەری Merkle Allowlist
Allowlist بۆ Mint یان Airdrop: Merkle Root و بەڵگەکان لە لیستێکی ناونیشانەوە.
ئەنجامەکەتان دەستکەوت؟ کۆپیی بکەن و لەگەڵ دوو ڕستە دەربارەی پڕۆژەکە بۆمانی بنێرن. سەیر دەکەین چی لە ڕووی تەکنیکییەوە گونجاوە، و پاشان ڕێک ئەوە دروست دەکەین: داتابەیسێک بە تۆماری واژۆکراو، چەسپاندن یان بەستنەوە بە زنجیرەیەکەوە.
+49 3744 4399760[email protected]دووشەممە تا هەینی، کاتژمێر 8 تا 17 · Straße der Jugend 5, 08228 Rodewisch