رهنما · AT-R14REV. 2026-A
کمپیوتر کند است: علتهای عام و آنچه واقعاً کمک میکند

نوشتۀ Benjamin Reichertشبکه، هاردویر، پشتیبانی · متخصص انفورماتیک در بخش ادغام سیستمها (Fachinformatiker، IHK)آخرین بازنگری:
خبر خوب: در بیشتر حالتها علت یکی از چند دلیل محدود است، و گرانترین آنها هم هنوز ارزانتر از یک دستگاه نو است.
اول محدود کنید: دقیقاً چه وقت کند است؟
پیش از اینکه چیزی نصب کنید، به این سوال جواب دهید. همه چیز بعدی به آن بستگی دارد.
هنگام روشن و خاموش شدن. نشانۀ معمول یک هارد دیسک قدیمی یا برنامههای زیاد در Autostart.
همیشه، هر کاری که بکنید. نشاندهندۀ کمبود رم یا پر بودن درایو سیستم است.
فقط در انترنت. در این صورت اکثراً مشکل از کمپیوتر نیست، بلکه از براوزر یا خط انترنت است.
فقط بعد از نیم ساعت کار. این مشکل گرما است. پروسسور خودش سرعتش را کم میکند تا بیش از حد داغ نشود.
از یک روز معین به بعد. آپدیت، برنامۀ تازه نصبشده یا بدافزار. فکر کنید که آن روز چه اتفاقی افتاد. اگر صفحۀ آبی (Bluescreen) هم پیش میآید، کمک برای صفحۀ آبی کمک میکند.
علتهای عام
هارد دیسک معمولی به جای SSD
این با فاصلۀ زیاد مهمترین عامل است. در دستگاههای ساخت تا حدود سال 2018 اکثراً هنوز یک هارد دیسک میخانیکی با یک صفحۀ چرخنده است. این دیسک حدود 100 میگابایت در ثانیه کار میکند، یک SSD ساده چندین برابر آن. Windows هنگام شروع به هزاران فایل کوچک دسترسی پیدا میکند، و درست همینجا تخنیک قدیمی کم میآورد.
اگر کمپیوتر شما در دیگر موارد سالم است، این تعویض یک دستگاه کند را دوباره به دستگاه قابل استفاده تبدیل میکند. معلومات و برنامههای موجود منتقل میشوند و لازم نیست چیزی را از نو تنظیم کنید. اما اگر هارد دیسک قدیمی از حالا صدا میکند یا فایلها گم میشوند، اول رهنمای «هارد دیسک خراب: آنچه حالا به هیچ وجه نباید بکنید» را بخوانید.
رم کم
چهار گیگابایت در عمل برای Windows 11 دیگر کافی نیست. به محض اینکه رم پر شود، Windows معلومات را به هارد دیسک منتقل میکند و همه چیز کند میشود. این را در Task-Manager میبینید (Strg + Umschalt + Esc، زبانۀ «Leistung»): اگر رم به طور دوامدار بالای 80 فیصد باشد، نشانۀ واضحی است. اما هنوز ثبوت نیست، چون Windows عمداً تا وقتی جا هست معلومات را در رم نگه میدارد. وقتی مطمئن میشوید که کمپیوتر در عین حال به طور دوامدار به هارد دیسک منتقل میکند.
ارتقا هزینۀ کمی دارد و در یک دستگاه معمولی پانزده دقیقه وقت میگیرد. در بعضی لپتاپهای نازک، رم به بورد لحیم شده است؛ در این صورت متاسفانه ممکن نیست.
درایو سیستم پر
Windows برای کار کردن به جای خالی نیاز دارد. زیر ده فیصد جای خالی، به طور محسوس کند میشود؛ زیر پنج فیصد، ناراحتکننده میشود. اما تنها فیصدی کافی نیست: ده فیصد از دو ترابایت زیاد است، ده فیصد از یک SSD کوچک 128 گیگابایتی نیست. به عنوان قاعدۀ تقریبی، روی درایو C: باید حدود 20 تا 25 گیگابایت خالی بماند، هر قدر هم که درایو بزرگ باشد. در Explorer ببینید که نزد شما چقدر است.
Autostart (شروع خودکار)
از هر دو برنامۀ نصبشده یکی بدون پرسیدن خود را در Autostart ثبت میکند. بعد از چند سال بیست چیز همراه با کمپیوتر روشن میشوند که شما به سه تای آن نیاز دارید. در Task-Manager برای این کار یک زبانۀ جداگانه است که Windows در آن حتی نشان میدهد هر کدام چقدر کمپیوتر را کند میکند.
گرد و خاک و خمیر حرارتی کهنه
لپتاپی که بعد از بیست دقیقه پرصدا و بعد سست میشود، داخلش بند است. پکه و خنککننده با گرد و خاک و مو بند میشوند، گرما دیگر بیرون نمیرود و پروسسور سرعتش را کم میکند. در دستگاههای حدود پنج ساله و بیشتر، این هم اضافه میشود که خمیر حرارتی خشک شده است.
این کار دستی است و با هوای فشرده از قوطی انجام نمیشود، چون در غیر آن گرد و خاک فقط عمیقتر به داخل دستگاه میرود.
براوزر
چهل تب باز، شش افزونه (Extension) و سه نوار ابزار (Toolbar) که یک وقتی همراه چیز دیگری نصب شدهاند. یک براوزر به آسانی چند گیگابایت رم را اشغال کرده میتواند. افزونهها را بررسی کنید و هر چه را نمیشناسید پاک کنید.
بدافزار یا به اصطلاح برنامههای بهینهسازی
آلودگی واقعی کمپیوتر را کند میکند، شکی نیست. اما بیشتر مشکل دیگری را میبینیم: روی کمپیوتر دو یا سه «سریعکنندۀ کمپیوتر» نصب است که در پسزمینه کار میکنند، همدیگر را بند میکنند و هر هفته هشدار نشان میدهند. این برنامهها علت هستند، نه راهحل.
آنچه خودتان میتوانید در نیم ساعت انجام دهید
- کمپیوتر را یک بار کاملاً ریاستارت کنید. نه اینکه درش را ببندید، درست ریاستارت کنید. در غیر آن Windows در طول هفتهها بار اضافی جمع میکند.
- Autostart را پاککاری کنید (Task-Manager، زبانۀ «Autostart»).
- جای خالی را بررسی کنید و پاککاری دیسک (Datenträgerbereinigung) را اجرا کنید.
- افزونههای براوزر را یکی یکی ببینید.
- آپدیتهای Windows را نصب کنید و ادامه دهید تا دیگر آپدیتی نیاید.
- همۀ برنامههایی را که نمیشناسید یا دیگر استفاده نمیکنید، حذف کنید.
با این کار بخشی از مشکلات حل میشود. اگر بعد از آن هم گیر دارد، مشکل هاردویری است.
آنچه فایده ندارد
پاککنندههای Registry. به طور قابل اندازهگیری هیچ فایده ندارند و در بدترین حالت ممکن است ثبتهایی را پاک کنند که لازم است.
دو آنتیویروس همزمان. همدیگر را مانع میشوند و کارایی را کم میکنند. یکی کافی است؛ Windows Defender که داخل خود سیستم است برای استفادۀ خانگی خوب است.
دیفرگ (Defragment) کردن SSD. برای هارد دیسکهای قدیمی مفید بود، برای SSD لازم نیست و حتی عمرش را کوتاه میکند. Windows این کار را خودش تنظیم میکند.
نصب دوبارۀ Windows به عنوان اولین قدم. گاهی کمک میکند، اما یک روز کامل تنظیم کردن وقت میگیرد. اول بررسی، بعد تصمیم.
ارتقا یا خرید نو؟
به عنوان قاعدۀ تقریبی: اگر دستگاه کمتر از هفت سال عمر دارد و هنگام خرید یک دستگاه ارزان سطح پایین نبوده، ارتقا تقریباً همیشه ارزش دارد. SSD و رم با هم کسری از قیمت یک کمپیوتر نو هزینه دارند و آن را دوباره به سرعتی میرسانند که با آن کار کرده میشود.
مواردی که برخلاف آناند: رم لحیمشده، بتری خراب همراه با لولاهای لق، یا پروسسوری که برای Windows 11 بیش از حد قدیمی است. در این صورت پول را در دستگاهی میگذارید که یک سال بعد به هر حال باید عوض شود. اینکه چرا موضوع عجله دارد، در رهنمای «Windows 10 دیگر پشتیبانی نمیشود – حالا چه باید بکنید» آمده است.
این را پیش از کار به شما میگوییم. اگر ترمیم به صرفه نباشد، از ما میشنوید، حتی اگر از آن کمتر فایده کنیم.
سوالهای رایج
نصب یک SSD چقدر وقت میگیرد؟
در یک دستگاه معمولی، خود تعویض حدود یک ساعت طول میکشد. اگر معلومات و برنامههای موجود هم باید منتقل شوند، کاپی کردن هم اضافه میشود که بسته به مقدار معلومات چند ساعت دوام کرده میتواند. اینکه دستگاه چقدر نزد ما میماند، پیش از کار با شما توافق میکنیم.
آیا با نصب SSD معلومات من از بین میرود؟
معمولاً نخیر. درایو کلون (Clone) میشود و بعد دسکتاپ خود را همانطور مییابید که پیش از آن بود. اما اگر هارد دیسک قدیمی صدا میکند یا فایلها گم میشوند، اول بکاپ گرفته میشود و بعد کلون: کلون کردن میتواند یک هارد دیسک در حال خراب شدن را برای همیشه از کار بیندازد. هارد دیسک قدیمی را پس میگیرید تا یک نسخۀ بکاپ در الماری داشته باشید.
لپتاپ من پرصدا و داغ میشود. آیا خودم آن را پاک کرده میتوانم؟
در کمپیوتر رومیزی با کمی احتیاط میتوانید گرد و خاک را خودتان پاک کنید. در لپتاپ باید دستگاه باز شود و آنجا احتمال زیاد است که کیبلها یا قفلهای پلاستیکی کوچک بشکنند. این کار تنها با تجربه ارزش دارد.
آیا رم (RAM) بیشتر فایده دارد، حتی وقتی SSD نصب است؟
اگر Task-Manager به طور دوامدار استفادۀ زیاد از رم را نشان دهد، بلی. اما اگر رم فقط نیمه پر است، رم بیشتر فایده ندارد. به همین خاطر پیش از کار آن را اندازه میگیریم، به جای اینکه فقط بفروشیم.
آیا ترمیم یک کمپیوتر هشت ساله ارزش دارد؟
بستگی به دستگاه دارد. یک لپتاپ تجارتی محکم از سال 2017 با SSD و رم بیشتر دوباره به اندازۀ کافی سریع میشود. اما در آن اکثراً پروسسور نسل هفتم است که برای Windows 11 تایید نشده. آپدیتهای امنیتی برای آن از طریق برنامۀ رایگان ESU فقط تا 12 اکتوبر 2027 میآید؛ بعد از آن به یک سیستم Linux یا یک دستگاه نو نیاز دارید. یک دستگاه ارزان سطح پایین از همان زمان از اول هم کند بود و کند میماند.