ڕێنماییەکان · AT-R16REV. 2026-A
کۆمپیوتەری کۆن دەبێت بڕوات: سڕینەوەی داتا، فڕێدان یان بەکارهێنانەوە

لەلایەن Benjamin Reichertنێتۆرک، هاردوێر، پشتگیری · پسپۆڕی IT بۆ یەکخستنی سیستەم (Fachinformatiker für Systemintegration, IHK)دوایین نوێکردنەوە:
ڕۆژێک دێت لە ژێرزەمینەکەدا دەمێنێتەوە. کۆمپیوتەرە کۆنەکە کە هێشتا کار دەکات بەڵام زۆر خاو بووە، یان لاپتۆپەکە بە شاشە شکاوەکەیەوە. مرۆڤ زۆر بوێری ناکات فڕێی بدات، چونکە هێشتا هەموو شتێک لەسەریەتی.
خاڵەکە هەر ئەمەیە. لەسەر ئامێرێکی وا کەشفی حیسابی بانک، بەڵگەنامەکانی باج، وێنەی خێزان، پاسوۆردی پاشەکەوتکراو لە براوزەردا و زۆربەی کات ئەکاونتێکی ئیمەیڵی کراوەش هەیە. هەر کەسێک بەبێ پشکنین بیداتە کەسێکی تر، نیوەی ژیانی خۆی لەگەڵیدا دەدات.
بۆچی سڕینەوە و فۆرماتکردن بەس نین
کاتێک فایلێک فڕێ دەدەنە ناو سەبەتەی خۆڵ (Papierkorb) و بەتاڵی دەکەنەوە، فایلەکە نەڕۆیشتووە. سیستەمەکە تەنیا تۆمارەکە لە پێڕستی ناوەڕۆکدا دەسڕێتەوە و شوێنەکە بۆ نووسینەوە ئازاد دەکات. تا ئەوە بەڕاستی ڕوو دەدات، داتاکان وەک خۆیان لەسەر درایڤەکە دەمێننەوە و بە بەرنامەی بەخۆڕایی کە بۆ هەمووان بەردەستن دەگەڕێنرێنەوە.
لە فۆرماتکردنی خێرادا هەمان شتە بە قەبارەیەکی گەورەتر: پێڕستی ناوەڕۆک لە نوێوە دروست دەکرێت و ناوەڕۆکەکە دەمێنێتەوە.
ئەوەی ئەمە کێشەیەکی تیۆری نییە، لە پیشەکەماندا بە بەردەوامی دەیبینین. ئێمە داتا لەسەر ئەو درایڤانە دەگەڕێنینەوە کە خاوەنەکەیان لە مێژە بە سڕاوەیان دەزانی. ئەوەی بۆ گەڕاندنەوەی داتا هەواڵێکی باشە، لە کاتی دانی کۆمپیوتەرێک بە کەسێکی تر هەواڵێکی خراپە. ئەگەر بە پێچەوانەوە لای ئێوە ئێستا درایڤێک کە داتای گرنگی لەسەرە کار ناکات، ڕێنمایی «هارد تێکچووە: ئەوەی ئێستا بە هیچ شێوەیەک نابێت بیکەن» یارمەتیتان دەدات.
ئەگەر ئامێرەکە لە میراتێکەوە هاتبێت، پرسیارەکە پێشتر دێتە پێش: ئایا هێشتا کەس دەگاتە داتاکان؟ ئەوەی خزمان بۆ ئەمە پێویستیانە، لە ڕێنمایی «میراتی دیجیتاڵ: چی بەبێ زانیاریی چوونەژوورەوە لەدەست دەچێت»دا هاتووە.
بەم شێوەیە بە دروستی بیسڕنەوە
کام ڕێگا بۆ ئامێرەکەتان دەگونجێت، لە مۆبایلەوە تا پرینتەر، یاریدەدەری سڕینەوەی داتا هەنگاو بە هەنگاو پیشانی دەدات، لەگەڵ تۆماری سڕینەوە بۆ چاپکردن.
پێشتر: لە هەموو شتێک بچنە دەرەوە
ئەمە زۆرترین جار لەبیر دەکرێت و دواتر زۆرترین گرفت دروست دەکات.
- ئەکاونتی Microsoft لە ئامێرەکە جیا بکەنەوە
- لە براوزەر بچنە دەرەوە و بپشکنن کام پاسوۆرد لەوێدا پاشەکەوت کراون
- بەرنامەکانی خاوەن مۆڵەتی بەستراو بە ئامێرەوە ناچالاک بکەن، دەنا مۆڵەتەکە لەسەر کۆمپیوتەرە کۆنەکە گیر دەخوات
- ئەپەکانی پشتڕاستکردنەوەی دوو هەنگاوی و بەڕێوەبەرەکانی پاسوۆرد بۆ ئامێرێکی نوێ بگوازنەوە
- بپشکنن کە ئایا ئامێرەکە وەک ئامێرێکی متمانەپێکراو لە ئەکاونتە ئۆنلاینەکاندا تۆمار کراوە
Windows: ڕێگای ناوخۆیی
Windows ئەم ئەرکەی تێدایە. لە Einstellungen «Diesen PC zurücksetzen» دەدۆزنەوە، و لەوێدا هەڵبژاردنە یەکلاکەرەوەکە «Alles entfernen» (لابردنی هەموو شتێک)ە لەگەڵ هەڵبژاردەی «Laufwerk vollständig bereinigen». ئەمە هەموو درایڤەکە دەنووسێتەوە و بەپێی قەبارەکەی کاتی دەوێت. ئاگاداری ناوەکە بن: ڕێگا جێگرەوەکە ناوی «Nur meine Dateien entfernen»ە، خێرا تەواو دەبێت و ناوەڕۆکە کۆنەکان بە خوێندراوەیی بەجێ دەهێڵێت.
SSD و هارد (HDD) هەمان شت نین
لە هاردێکی ئاسایی (HDD)دا نووسینەوە بە شێوەیەکی متمانەپێکراو کار دەکات. بەپێی زانیاریی ئەمڕۆ، یەک جار نووسینەوەی تەواو بە سفر بەسە.
لە SSDدا جیاوازە. SSD خۆی داتاکان لە ناوەوە دابەش دەکات و ناوچەی یەدەگ دادەنێت کە نووسینەوەی ئاسایی ناگاتە پێیان. ڕێگای پاک لێرەدا فەرمانی سڕینەوەی بەرهەمهێنەرەکەیە (لای زۆرێک لە بەرهەمهێنەران «Secure Erase»)، یان سادەتر: ئەگەر درایڤەکە لە سەرەتاوە شفرەکراو بووبێت، لە کاتی ڕیسێتکردندا تەنیا کلیلەکە فڕێ دەدەن. بەبێ کلیل، ناوەڕۆکەکە زبڵی داتایە.
بەڵام ئەمە وەک شتێکی دیار وەرمەگرن، بەڵکو بیپشکنن: لە Einstellungen ← Datenschutz und Sicherheit ← Geräteverschlüsselung. لەسەر کۆمپیوتەرە کۆنەکانی Windows 10 زۆرجار شفرەکردنی ئامێر هەر چالاک نییە، چونکە پێویستی بە هاردوێری گونجاو و ئەکاونتی Microsoft هەیە. لەگەڵ ئەکاونتی ناوخۆیی کار ناکات، و BitLocker لە وەشانی Proدا دەبێت خۆتان چالاکی بکەن. ئەگەر ئەم بەشە لە ڕێکخستنەکاندا نەبێت یان لەسەر «Aus» بێت، هیچ کات هیچ شتێک شفرە نەکراوە و ڕێگای کلیل نامێنێت.
سادەترین چارەسەر: دەرهێنان و هێشتنەوە
ئەگەر دەتانەوێت دڵنیا بن و خۆتان لە هەموو ئەم کارە ڕزگار بکەن، هاردەکە دەربهێنن و تەنیا ئەوەی تر بدەن بە کەسێک. لە کۆمپیوتەری مێزدا ئەمە دوو بورغی و کێبڵێکە، لە زۆربەی لاپتۆپەکاندا پلێتی خوارەوە. ئەمە بۆ درایڤە ئاساییەکانی 2,5 ئینج ڕاستە. ئەگەر SSDی M.2 لە ئامێرەکەدا بێت، کێبڵ نییە، بەڵکو تەنیا بورغییەکی ڕاگرتن لە کۆتایی بۆردە بچووکەکەدا هەیە. و لە هەندێک لاپتۆپی تەنکدا بیرگەکە بە بۆردەکەوە لەحیم کراوە؛ ئەو کاتە هیچ شتێک دەرنایەت و دەبێت لەبری دەرهێنان بیسڕنەوە.
هاردەکە بخەنە چەکمەجەوە. هیچی تێناچێت و سەلامەترین ڕێگایە کە هەیە.
تێکشکاندنی فیزیکی
ئەگەر هاردەکە هەر تێکچووە و چیتر وەڵام ناداتەوە، تەنیا تێکشکاندنی میکانیکی دەمێنێتەوە. بۆ هارد (HDD) چەند کونکردنێکی بەهێز بە ناو لاشەکە و دیسکەکاندا بەسە. لە دەرەوە کون بکەن، بە چاویلکەی پاراستن، و چاوەڕێی پارچەی پرژاو بن.
بەڵام بۆ SSDێکی تێکچوو کونکردن بە زەحمەت ئەنجام دەدات. لەوێدا داتاکان لە چیپە جیاکانی بیرگەدان لەسەر بۆردەکە، و ئەوەی لە نێوان کونەکاندایە دەمێنێتەوە. لاشەکە بکەنەوە و هەر یەکێک لە چیپە لەحیمکراوەکانی بیرگە بە جیا تێک بشکێنن، دەنا بەشێک لە ناوەڕۆکەکە هەر دەخوێندرێتەوە.
مەیخەنە ناو ئاگرەوە و بە چەکوش لە باتری مەدەن. باتریی لیسیۆم بە توندی دەسووتێت و بە زەحمەت دەکوژێنرێتەوە.
بۆ کوێی ببەم؟ فڕێدان لە فۆگتلاند (Vogtland)
ئامێری ئەلیکترۆنی شوێنی لە زبڵی ماڵەوەدا نییە، و ئەمە پێشنیار نییە، بەڵکو یاسایە. خاوەنی ئامێرێکی ئەلیکترۆنیی کۆن ناچارە بیباتە شوێنی کۆکردنەوەی پاشماوەی شارەوانی یان بۆ فرۆشیار؛ ڕادەستکردنەکە بێ پارەیە.
پێش ڕادەستکردن دەبێت ئەو باتریە کۆنانەی کە لە ناو ئامێرەکەدا داخراو نین، و ئەو گڵۆپانەی کە بەبێ شکاندن دەردەهێنرێن، لە ئامێرەکە جیا بکەنەوە (§ 10 Abs. 1 Satz 2 ElektroG). کەواتە باتریی لاپتۆپێک کە لە دەرەوە لای دەبەن، بە جیا دەچێتە کۆکردنەوەی باتری. ئەگەر لە ناو لاشەکەدا بێت، لەوێدا دەمێنێت و ئامێرەکە بە تەواوی ڕادەست دەکرێت.
لە قەزای فۆگتلاند (Vogtlandkreis) چوار شوێنی کۆکردنەوەی پاشماوە لە فالکنشتاین، ئۆلسنیتس، پلاوەن و شنایدنباخ (Schneidenbach) پاشماوەی ئەلیکترۆنی بەخۆڕایی وەردەگرن. بۆ ڕۆدەڤیش، فالکنشتاین نزیکترینە. دەبێت ناسنامەیەکی کەسیی بەکار (Personalausweis) لەگەڵ خۆتان بهێنن.
ئەو کۆنتەینەرانەی پێشتر بۆ ئامێری ئەلیکترۆنیی بچووک دانرابوون، ئێستا لابراون، لەنێو هۆکارەکانیشدا مەترسیی ئاگرکەوتنەوە بەهۆی باتریی لیسیۆمەوە. کەواتە چوون بۆ شوێنی کۆکردنەوەی پاشماوە چیتر خۆی لێ نادرێتەوە.
بۆ ئامێری گەورە وەک تەلەفزیۆن یان جلشۆر، بردنەوە لە ماڵەوە بە پارە و بە داواکاری هەیە؛ کرێکەی 27,55 یۆرۆیە، و لە هەر جارێکدا تا چوار ئامێری گەورە دەبەن. بۆ یەک کۆمپیوتەر ناهێنێت، بەڵام بۆ چۆڵکردنی ژێرزەمین لەگەڵ چەند ئامێرێک دەهێنێت.
جگە لەوەش فرۆشگا گەورەکانی ئەلیکترۆنیات ئامێری کۆن وەردەگرنەوە، ئامێری بچووکیش بەبێ کڕینی ئامێری نوێ. بۆ ئێوە گرنگ ئەوەیە کە لە هەردوو حاڵەتدا پێشتر کاری داتاکانتان تەواو کردبێت. لە شوێنی کۆکردنەوەی پاشماوەدا کەس ئاگای لە هاردەکەتان نابێت.
پێش فڕێدان: ئایا بەکارهێنانەوە دەهێنێت؟
هەموو کۆمپیوتەرێکی کۆن زبڵ نییە.
وەک ئامێری دووەم بۆ منداڵ یان نەوە. بۆ ئەرکی قوتابخانە، نووسین و ڤیدیۆ، ئامێرێکی دە ساڵە لەگەڵ SSD لە ڕووی توانا بەبێ کێشە بەسە. بەڵام هەر دەبێت پارێزراو بێت: یان بە نوێکردنەوە بەخۆڕاییەکانی ESU کە تا 12ی ئۆکتۆبەری 2027 بەردەوامن، یان ڕاستەوخۆ بە سیستەمێکی Linux.
بە سیستەمێکی سووک بەردەوام بن. ئەو کۆمپیوتەرانەی بۆ Windows 11 زۆر کۆنن، بە سیستەمێکی Linux زۆرجار بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر خێرا کار دەکەن. ئەمە بۆ هەمووان نییە، بەڵام بۆ گەڕان لە ئینتەرنێت و کاری نووسینگە ڕێگایەکی جیددییە.
پارچەکانی دەربهێنن. RAM، پاوەر سەپڵای و هاردەکە زۆرجار لە ئامێری داهاتوودا بەکاردێنەوە. هاردێکی کۆن لە ناو قاپێکی دەرەکیدا دەبێتە هاردێکی بەکەڵک بۆ باکئەپ.
بیفرۆشن. لاپتۆپی Business بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر بۆ ماوەیەکی درێژ بەهاکەیان دەپارێزن. پێش ئەوەی ئامێرێک ببەخشن، بە کورتی سەیر بکەن ئامێری هاوشێوەی بەکارهاتوو بە چەند دەفرۆشرێت.
ئەوەی دژی بەکارهێنانەوەیە: نەبوونی نوێکردنەوەی ئاسایش. کۆمپیوتەرێک کە هێشتا بە Windowsێکی پشتگیرینەکراو لە ئینتەرنێتدایە مەترسییە، تەنانەت ئەگەر لە ڕووی تەکنیکییەوە کار بکات. ئەمە بە کرداری چی دەگەیەنێت، لە ڕێنمایی «Windows 10 چیتر پشتگیری ناکرێت: ئێستا چی بکەن»دا هاتووە.
و پێش ئەوەی هەر دەست بە سڕینەوە بکەن: هەموو ئەو شتانەی دەبێت بچنە سەر کۆمپیوتەرە نوێیەکە، دەبێت پێشتر گوازرابنەوە. چی کۆپی دەکرێت و چی دەبێت لە نوێوە ڕێک بخرێت، لە ڕێنمایی «گواستنەوەی داتا بۆ کۆمپیوتەری نوێ»دا هاتووە.
پرسیارە باوەکان
ئایا بەسە هاردەکە فۆرمات بکەم پێش ئەوەی کۆمپیوتەرەکە بە کەسێک ببەخشم؟
نەخێر. لە فۆرماتکردنی خێرادا تەنیا پێڕستی ناوەڕۆک نوێ دەکرێتەوە و داتاکان هەر دەخوێندرێنەوە. ئەگەر هاردێکی ئاسایی (HDD) لە ئامێرەکەدایە، «Diesen PC zurücksetzen» (ڕیسێتکردنی ئەم کۆمپیوتەرە) بەکاربهێنن لەگەڵ هەڵبژاردەی «Laufwerk vollständig bereinigen» (پاککردنەوەی تەواوی درایڤ). لە SSDدا نووسینەوە بە شێوەیەکی متمانەپێکراو کار ناکات؛ لەوێدا فەرمانی Secure Erase ـی بەرهەمهێنەرەکە ڕێگای ڕاستە، یان هاردەکە دەربهێنن و لای خۆتان بیهێڵنەوە.
چۆن SSD بە سەلامەتی بسڕمەوە؟
بە فەرمانی سڕینەوەی بەرهەمهێنەرەکە، یان بە بەکارهێنانی شفرەکردن و فڕێدانی کلیلەکە. بەڵام ڕێگای دووەم تەنیا کاتێک کار دەکات کە درایڤەکە لە سەرەتاوە شفرەکراو بووبێت. ئەگەر شفرەکردن تەنیا ئێستا چالاک بکەن، پاشماوەی کۆنی داتای شفرەنەکراو لە ناوچە یەدەگە ناوخۆییەکاندا دەمێنێتەوە. چەند جار نووسینەوە لە SSDدا متمانەپێکراو نییە و تەمەنی خانەکانی بیرگە بێ پێویستی کەم دەکاتەوە.
هاردێکی تێکچوو کە چیتر ناسڕێتەوە چی لێ بکەم؟
بە شێوەی میکانیکی تێکی بشکێنن یان دەریبهێنن و لای خۆتان بیهێڵنەوە. ئەگەر درایڤێک چیتر وەڵام نەداتەوە، مانای ئەوە نییە کە داتاکان ناخوێندرێنەوە.
لە ڕۆدەڤیش (Rodewisch) کۆمپیوتەرە کۆنەکەم لە کوێ ڕادەست بکەم؟
لە نزیکترین شوێنی کۆکردنەوەی پاشماوەی شارەوانی (Wertstoffhof) لە فالکنشتاین (Falkenstein)، بەخۆڕایی و بە ناسنامەی کەسی (Personalausweis). وەک ڕێگایەکی تر، فرۆشگا گەورەکانی ئەلیکترۆنیات ئامێری کۆن وەردەگرنەوە.
ئایا دەتوانم پێشتر وێنە و دۆکیومێنتە کۆنەکان ڕزگار بکەم؟
لە زۆربەی حاڵەتەکاندا بەڵێ، تەنانەت ئەگەر ئامێرەکە چیتر هەڵنەکات. تا هاردەکە بە شێوەی میکانیکی زیانی پێ نەگەیشتبێت، زۆربەی کات داتاکان دەخوێندرێنەوە و بۆ هاردێکی دەرەکی دەگوازرێنەوە.