Cẩm nang · AT-R11REV. 2026-A
Ổ cứng hỏng: lúc này tuyệt đối không nên làm gì

Tác giả: Benjamin ReichertMạng, thiết bị, hỗ trợ · Chuyên viên tin học tích hợp hệ thống (Fachinformatiker für Systemintegration, IHK)Cập nhật:
Nếu anh chị đang đọc bài này trên điện thoại trong khi máy tính bên cạnh vẫn chạy: hãy tắt máy ngay. Nhấn giữ nút nguồn. Đừng dùng lệnh tắt máy thông thường.
Phần còn lại anh chị đọc sau cũng được.
Vì sao phải tắt máy gấp như vậy
Với ổ cứng bị hỏng về mặt cơ khí, mỗi vòng quay thêm đều gây thêm hư hại. Bình thường đầu đọc ghi lơ lửng trên một lớp đệm không khí cực mỏng phía trên đĩa. Nếu nó chạm vào đĩa, lớp từ tính sẽ bị cạo mất. Và thứ đã bị cạo mất thì không ai lấy lại được, kể cả phòng lab chuyên nghiệp.
Nếu ổ cứng kêu cạch, lách cách, ken két, hoặc cứ cách một lúc lại khởi động lại từ đầu thì đó không phải lỗi phần mềm. Đó là lỗi cơ khí. Hãy tắt ngay.
Ổ SSD không có bộ phận chuyển động, nhưng có vấn đề khác: chừng nào còn điện, bộ điều khiển (controller) vẫn hoạt động và tiếp tục làm việc ngầm. Điều này cũng có thể làm tình hình xấu đi.
Năm phản ứng làm tình hình tệ hơn
- Cứ dùng tiếp và hy vọng. Đây là sai lầm phổ biến nhất. Máy vẫn chạy mà, bằng cách nào đó. Mỗi phút máy hoạt động là anh chị mất thêm dữ liệu.
- Tắt rồi bật lại. Rồi lại tắt bật nữa. Với lỗi cơ khí, mỗi lần khởi động là thêm một lượt đầu đọc quét qua chỗ đã hỏng. Sau lần thử thứ năm, thường cứu được ít hơn so với lần đầu.
- Chạy phần mềm cứu dữ liệu. Đừng bao giờ cài công cụ loại này lên chính ổ cứng bị lỗi, và cũng đừng lưu kết quả tìm được ngược vào đó. Làm vậy là anh chị ghi đè lên đúng phần dữ liệu còn sót lại. Hơn nữa, ổ cứng bị bắt chạy hết công suất hàng giờ liền trong khi nó vốn đã sắp chết. Nếu thiết bị phát ra tiếng lạ thì không phần mềm nào còn giúp được.
- Để Windows tự sửa. Khi Windows đề nghị kiểm tra và sửa ổ đĩa, nghe có vẻ tốt. Nhưng những lần kiểm tra như vậy ghi thay đổi vào hệ thống file. Với ổ cứng đang hỏng, điều đó có thể phá hủy cấu trúc thư mục vốn còn nguyên vẹn trước đó.
- Tự tháo ra. Có mẹo truyền tai là bỏ ổ cứng vào tủ đông, hoặc mở vỏ ra xem bên trong. Xin đừng làm vậy. Ổ cứng đã mở vỏ bên ngoài phòng sạch sẽ dính bụi chỉ trong vài giây. Phòng lab vẫn mở được cả những ổ như thế, nhưng cơ hội giảm đi nhiều và chi phí cứu dữ liệu đắt hơn hẳn.
Nên làm gì thay vào đó
Tắt thiết bị, để ổ cứng nguyên trong máy, không động vào gì thêm.
Hãy ghi lại chuyện đã xảy ra. Máy có bị rơi không? Có bị mất điện không? Ổ cứng có phát ra tiếng lạ không? Có thứ gì bị xóa hoặc bị định dạng không? Những thông tin này quyết định cách xử lý, và về sau thì không ai nhớ chính xác nữa.
Rồi đến câu hỏi quan trọng nhất: dữ liệu thật sự quan trọng đến mức nào? Mọi thứ phụ thuộc vào đó. Với ảnh đi nghỉ, hiếm khi đáng đưa đến phòng lab. Với sổ sách kế toán mười năm gần nhất thì lại khác.
Cứu dữ liệu chuyên nghiệp diễn ra như thế nào
Bước đầu tiên luôn giống nhau: tạo một bản sao hoàn chỉnh của ổ cứng, từng sector một, bằng thiết bị bỏ qua những chỗ hỏng thay vì cố bám vào đó.
Từ đó trở đi chỉ làm việc trên bản sao này. Bản gốc không bị đụng đến nữa. Nếu một lần cứu thất bại, người ta lấy một bản làm việc mới từ ảnh đĩa đó và thử cách khác.
Chính đây là điểm khác với chương trình tải từ internet. Không phải phần mềm thông minh hơn, mà là không còn ai mổ xẻ trên chính bệnh nhân nữa.
Với hư hại cơ khí thì không thể làm trên bàn làm việc nữa. Bo mạch hỏng thì phòng lab vẫn thay được khi vỏ còn đóng kín. Nhưng khi phải đụng đến đầu đọc, động cơ hoặc đĩa từ, ổ cứng phải vào phòng sạch. Đó là việc của phòng lab chuyên dụng, mất từ vài ngày đến vài tuần, chi phí thường từ khoảng bốn, năm trăm đến gần một nghìn Euro, với hư hại nặng thì còn cao hơn. Đơn vị đáng tin cậy sẽ phân tích trước rồi mới báo giá. Nơi nào cam kết thành công ngay từ đầu thì anh chị nên cảnh giác.
Một đoạn khó nghe để kết thúc
Cứu dữ liệu không thay thế được sao lưu (Backup). Nó chỉ là thứ còn lại khi không có bản sao lưu nào.
Cứu dữ liệu tốn kém, mất thời gian và không phải lúc nào cũng thành công. Sao lưu chỉ tốn một phần nhỏ chi phí đó, và nhờ vậy anh chị làm việc lại được nhanh hơn nhiều.
Ngay cả NAS có hai ổ cứng được nhân bản cũng chưa phải là sao lưu: một lệnh xóa hay một con trojan mã hóa dữ liệu sẽ ảnh hưởng đến cả hai ổ cùng lúc. RAID thực sự còn lại bao nhiêu dung lượng và sao lưu có nhiều phiên bản cần bao nhiêu chỗ lưu trữ, công cụ tính NAS và RAID sẽ tính giúp anh chị.
Nếu anh chị đang đọc bài này giữa lúc sự cố: hãy lo cho ổ cứng trước. Nhưng sau đó nhớ đặt lịch cho mình. Một bản sao lưu như thế nào mới đáng tin khi có chuyện thì có trong các cẩm nang của chúng tôi về quy tắc 3-2-1 và về kiểm tra khôi phục dữ liệu.
Và khi ổ cứng hỏng đã được thay: đừng vứt đi khi chưa kiểm tra. Cẩm nang “Máy tính cũ sắp bỏ: xóa dữ liệu, thải bỏ hay tiếp tục dùng” mô tả những việc phải làm với dữ liệu trước đó. Cách xử lý cho ổ cứng của anh chị, kể cả ổ đã hỏng, được hướng dẫn trong trợ lý xóa dữ liệu.
Có một giới hạn mà chúng tôi cũng bó tay: ổ cứng đã mã hóa mà không còn ai giữ khóa khôi phục. Khóa này nằm ở đâu và cách ghi lại để phòng khi cần, anh chị xem tại “Di sản số: những gì mất đi khi không có thông tin đăng nhập”.
Có đúng là do ổ cứng hay không thường nhìn ra được từ cách máy khởi động. Máy chạy được đến đâu và điều đó cho biết gì về nguyên nhân, anh chị xem tại “Máy tính không khởi động: anh chị có thể kiểm tra gì và khi nào nên dừng”.
Với ổ cứng vẫn chạy bình thường, liệu có dấu hiệu sắp hỏng hay không thì công cụ kiểm tra ổ cứng cho biết: dán văn bản từ CrystalDiskInfo vào, đọc kết luận.
Lần hỏng thứ hai chắc chắn sẽ đến. Chỉ là không ai biết khi nào.